حەسەن قارەمانی

لە سەردەمی قەیرانی بنەڕەتی و لەدەستدانی شەرعییەتی دەوڵەت و نائارامیی وڵاتدا، تەنیا دامەزراوەکان ناکەونە بەر تاقیکردنەوە، بەڵکوو پەیوەندی نێوان نەتەوەکانیش ڕووبەڕووی تاقیکردنەوەیەکی سەخت دەبێتەوە. لە ئێراندا، کە وڵاتێکی فرەنەتەوە و فرەزمانە، پرسی تەبایی نێوان پێکهاتەکان گرنگییەکی تایبەتی پەیدا کردووە. لە پارێزگای ورمێ، کورد و تورک مێژوویەکی درێژیان لە پێکەوەژیان، بازرگانی، کۆچ و هەندێک جاریش ململانێ هەیە و ژیانیان بەسەریەکدا کراوەتەوە.

ئەو قەیرانە سیاسییەی لە چەند دەیەی ڕابردووی دەسەڵاتی کۆماری ئیسلامیدا کەڵەکە بووە، بۆشاییەکی گەورەی لە پەیمانی ئەخلاقی و کۆمەڵایەتیی نێوان دەوڵەت و کۆمەڵگەدا دروست کردووە. لەم بۆشاییەدا دوو ڕێگەمان لەبەردەمە: یان ئەوەتا دابەشبوونەکان لە ڕێگەی دەمارگیریی نەتەوەیی و ڕکابەرییەوە قووڵتر دەبنەوە، یان هاوپەیمانییەکی ستراتیژیی لە نێوان بزووتنەوە نەتەوەییەکاندا لەسەر بنەمای دانپێدانانی یەکتر پێک دێت. تەبایی نێوان کورد و تورک تەنیا ئارەزوویەکی ئەخلاقی نییە، بەڵکوو پێویستییەکی سیاسی و ئەمنییە. بە سەرنجدان بە ئەزموونە مێژووییەکان، هاوسەنگیی هێز و سیاسەتی کەمینەکان، دەردەکەوێ کە هاوکاریی نێوان ئەم دوو گەلە دەتوانێ ببێتە بنەمای سەقامگیری، گواستنەوە بەرەو دێموکراسی و چەسپاندنی ئاشتی لە ئێرانی دوای دەسەڵاتی کۆماری ئیسلامی.

بەرگریی مێژوویی و شەرعییەتی نەتەوەیی

بۆ ماوەی زیاتر لە چوار دەیە، بزووتنەوەی سیاسیی کورد لە ئێراندا کارەکتەری سەرەکیی دژایەتی کردنی کۆماری ئیسلامی بووە. لە شۆڕشی ١٩٧٩وە تا ناڕەزایەتییە مەدەنییەکانی ئەمڕۆ، حیزبەکانی کوردستان پشکی شێریان بەرکەوتووە لە باجی سەرکوتکارییەکان. ئەم ڕاستییە، ئەگەرچی ناڕاستەوخۆش بێت، لەلایەن هێزە ناوچەیی و جیهانییەکانەوە لە هاوکێشە ستراتیژییەکاندا هەژمار دەکرێ.

گرنگە جیاوازییەک لە نێوان «سەرنجی نێودەوڵەتی» و «وابەستەیی»دا بکەین. ئەوەی کە بزووتنەوەیەک لە سیاسەتی نێودەوڵەتیدا بایەخی پێ بدرێ، بەو مانایە نییە کە بووەتە ئامرازی دەستی زلهێزەکان. بزووتنەوەی کورد لە ئێراندا بەردەوام جەختی لە مافە ڕەواکانی خۆی لە چوارچێوەی یاسا نێودەوڵەتییەکاندا کردووەتەوە؛ وەک: مافی خوێندن بە زمانی دایک، خۆبەڕێوەبەریی هەرێمی و دابینکردنی ئاسایش بۆ خەڵکی سڤیل.

ورمێ؛ نموونەی ناوچەیەکی فرەڕەنگ

پارێزگای ورمێ وێنەیەکی بچووک کراوەی فرەیی پێکهاتەکانی ئێرانە. کورد، تورک، ئەرمەنی، ئاشووری و پێکهاتەکانی دیکە چەند سەدەیە پێکەوە دەژین. لێرەدا هیچ پێکهاتەیەک «میوان» نییە، بەڵکوو هەموویان خاوەن مێژوون و پشکیان لە ئاوەدانکردنەوەی ناوچەکەدا هەیە. کێشەکە لەوێوە دەست پێ دەکات کە خاوەندارێتیی خاک لە ڕێگەی گوتاری نەتەوەپەرستیی تەسکەوە پێناسە بکرێتەوە. ئەگەر هەر نەتەوەیەک ئەوی تر وەک «بێگانە» یان «نامۆ» وێنا بکا، تەنگژەیەکی ئەمنی دروست دەبێ و هەر جۆرە چالاکییەکی کولتووری یان سیاسی وەک مەترسی بۆ سەر خاکی ئەوی دیکە لێک دەدرێتەوە؛ ئەمەش دەبێتە هۆی دروستبوونی گومان و بێ متمانەیی. ئایندەیەکی سەقامگیر پێویستی بە داننان بە «سەروەریی هاوبەش» لەسەر ئاستی ناوچەیی هەیە، نەک بە مانای پارچەپارچەکردنی وڵات، بەڵکوو لە شێوەی دابەشکردنی دەسەڵات. فیدراڵیزم یان دیسانترالیزم مۆدێلێکی گونجاوە کە دەتوانێت پێکەوەژیان لەسەر بنەمای لۆژیکی «براوە-براوە» بڕەخسێنێت.

تەنگژەی ئەمنی و پێویستیی متمانەسازی

لە زانستی ململانێکاندا چەمکێک هەیە بە ناوی «تەنگەژەی ئەمنی»؛ کاتێک لایەنێک بۆ پاراستنی خۆی ڕێوشوێنێک دەگرێتە بەر، لایەنی بەرامبەر وەک هەڕەشە دەیبینێت. بۆ نموونە، ئامادەیی هێزی پێشمەرگە لە ناوچە کوردییەکاندا کە کورد وەک بەرگری لە خۆی دەیبینێت، لەوانەیە لەلایەن هەندێک لە چالاکانی تورکەوە وەک هەوڵێک بۆ باڵادەستی لێک بدرێتەوە. بۆ تێپەڕاندنی ئەم دۆخە، پێویستمان بە شەفافییەت، گفتوگۆ و میکانیزمی هاوبەش بۆ چارەسەری کێشەکان هەیە. دروستکردنی ئەنجومەنی نێوخۆیی کە نوێنەرانی کۆمەڵگەی مەدەنیی کورد و تورکی تێدا بێت، دەتوانێت ببێتە سەکۆیەک بۆ ڕێگری لە هەر گرژی و ئاڵۆزییەک.

ستراتیژیی ڕێژیم: دابەش بکە و حوکم بکە

دەسەڵاتە تۆتالیتارەکان هەمیشە هەوڵ دەدەن ناکۆکییە نەتەوەییەکان وەک ئامرازێک بۆ مانەوەی خۆیان بەکار بهێنن. بە زیندووکردنەوەی برینە مێژووییەکان و چاندنی تۆوی گومان لە نێوان پێکهاتەکاندا، ڕێژیم دەتوانێت بەر بە دروستبوونی بەرەیەکی یەکگرتووی ئۆپۆزسیۆن بگرێ. کۆماری ئیسلامی ساڵانێکی زۆرە سیاسەتی سەرکوتکاری لەگەڵ بەشدارییەکی ڕواڵەتی و بێنێوەڕۆکی نوێنەرانی نەتەوەکان تێکەڵ کردووە. ئەنجامی ئەمەش دروستبوونی سیستەمێکە کە تێیدا نەتەوەکان لەبڕی هاوکاری بۆ گۆڕانکاریی بنەڕەتی، لەسەر بەدەستهێنانی کەمترین ئیمتیازات دەکەونە ململانێی یەکتر. کەواتە، هاوپەیمانیی کورد و تورک تەنیا هەڵوێستێکی ئەخلاقی نییە، بەڵکوو هەنگاوێکی ستراتیژییە بۆ پووچەڵکردنەوەی تاکتیکەکانی ڕێژیم.

سیناریۆکانی داهاتوو: قۆناغی ڕاگواستن

ئەگەر ئێران بەرەو قۆناغی گۆڕانکاری بڕوات، پرسی خاک و مافی نەتەوەکان دەبێتە بابەتی سەرەکی. لەم قۆناغەدا زۆر گرنگە پێوەندیی کورد و تورک لەسەر بنەمای متمانە بێت نەک ڕکابەری. نەخشەڕێگەیەکی هاوبەش لە نێوان لایەنە سیاسی و مەدەنییەکانی هەردوولادا دەتوانێت ئەم خاڵانە لەخۆ بگرێت:

ـ دانپێدانانی فەرمی بە بوونی مێژوویی و شەرعییەتی یەکتر؛

ـ ڕێگری کردن لە هەر جۆرە پاکتاوێکی نەتەوەیی و ئاوارەکردنی زۆرەملێ؛

ـ پاراستنی مافە زمانەوانی و کولتوورییەکان؛

ـ هەماهەنگیی ئەمنیی هاوبەش لە ئەگەری هەر پشێوییەکدا؛

ـ چارەسەری سیاسی لەسەر بنەمای بەشداریی دێموکراسییانە.

کۆتایی

دۆخی ئێستای ئێران لە نێوان مەترسی و دەرفەتدایە. مەترسی، چونکە بۆشایی دەسەڵات دەتوانێت کێشەی نەتەوەیی بتەقێنێتەو، دەرفەتیش، چونکە دەکرێ ئەم بەرگرییە هاوبەشە بکرێتە هەوێنی گۆڕانکارییەکی بنەڕەتی. تەبایی کورد و تورک تەنیا دروشمێکی سۆزدارانە نییە، بەڵکوو پێویستییەکی ژیۆپۆلیتیکی و ستراتیژییە. هەردوو گەل خاوەنی مافی مێژوویی، کولتووری و ئەمنین. لێرەدا کەس بێگانە نییە. ئەگەر بمانەوێت ئایندەی ئێران ئایندەی سەقامگیری و دادپەروەری بێت، دەبێ پێوەندیی ئەم دوو گەلە لەسەر بنەمای ڕێزگرتنی یەکتر و بەرپرسیارێتی هاوبەش بێت. تەنیا بەم شێوەیە دەتوانرێت سیستەمێکی سیاسیی نوێ بنیاد بنرێ کە تێیدا فرەچەشنی نەک سەرچاوەی کێشە، بەڵکوو سەرچاوەی هێز بێت.