ئاگری باڵەکی
مێژووی هاوچەرخی ڕۆژهەڵاتی کوردستان، تەنیا زنجیرە ڕووداوێکی ساڵنامەیی وشک نییە؛ بەڵکوو گۆڕەپانی ململانێی بەردەوامی ئیرادەی نەتەوەیەکە لەنێوان «مافی بڕیاردان» و «داوە سیاسییەکانی ناوەند»دا.
کاتێک لە ساڵی ١٣٥٧ی هەتاویدا، شۆڕشی نەتەوەکانی ئێران کۆتایی بە ڕێژیمی پاشایەتی هێنا، کورد وەک نەتەوەیەکی خاوەن مێژوو و ناسنامە، نەک هەر وەک گۆڕینی دەسەڵاتدارێک، بەڵکوو وەک دەرفەتێکی زێڕین بۆ کۆتاییهێنان بەو چەوسانەوە نەتەوەییە سەیری ڕووداوەکانیان دەکرد کە ساڵانێکی درێژ بوو ڕێژیمی پاشایەتی بەسەریاندا سەپاندبووی. لەم نێوەندەدا، ڕۆژی ١١ی ڕەشەمەی ١٣٥٧ وەک وێستگەیەکی وەرچەرخان و «ڕێفراندۆمێکی کردەیی» لە مێژوودا تۆمار کرا.
لە نهێنییەوە بۆ ڕووناکیی ئاشکرا
بۆ تێگەیشتن لە گرنگیی ١١ی ڕەشەمە، دەبێ بگەڕێینەوە بۆ ئەو خەباتە پڕ لە هەوراز و نشێوەی کە حیزبی دێموکراتی کوردستان لە ساڵانی دوای نسکۆی کۆماری کوردستانەوە تێیدا تێپەڕیبوو. بۆ ماوەی ٣٢ ساڵ، تێکۆشانی کورد لە ڕۆژهەڵات لەژێر زەبروزەنگی «ساواک»دا بە شێوەی نهێنی مابووەوە. لەو ماوەیەدا، حیزب نەک هەر فەوتا، بەڵکوو لە ناخی کۆمەڵگەدا ڕەگی داکوتا.
کاتێک ڕێژیمی پاشایەتی ڕووخا، تاران لە شڵەژانێکی سیاسیی گەورەدا بوو. دەسەڵاتی نوێ کە هێشتا پێیەکانی قایم نەکردبوو، لە هەوڵی ئەوەدا بوو هەموو نەتەوەکان بخاتە ژێر چەتری ناوەندگەراییەکی نوێوە. بەڵام کورد پێش هەمووان دەیزانی کە «دێموکراسی بۆ ئێران و خودموختاری بۆ کوردستان»، تەنیا دروشم نین، بەڵکوو پێویستییەکی ژیانیین. لەم کەشەدا بوو کە بڕیاری کۆبوونەوەی گەورەی مەهاباد درا؛ میتینگێک کە بڕیار بوو پەیامی ڕاستەقینەی کورد بە گوێی جیهان و دەسەڵاتدارانی نوێی تاراندا بچرپێنێت.
١١ی ڕەشەمە: کاتێک مەهاباد بوو بە پێتەختی ئیرادە
هێشتا تەمەنی دەسەڵاتی نوێی تاران نەگەیشتبووە مانگێک، کاتێک لە ١١ی ڕەشەمەی ١٣٥٧دا، شاری مەهاباد بوو بە مەیدانی گەورەترین مانۆڕی سیاسی و جەماوەری. ئەو ڕۆژە تەنیا کۆبوونەوەیەکی حیزبی نەبوو، بەڵکوو گەڕانەوەی شکۆمەندانەی دکتۆر عەبدولڕەحمان قاسملوو بوو بۆ نێو باوەشی خەڵک. قاسملوو کە وەک بیرمەندێکی سیاسی و ڕێبەرێکی کاریزماتیک دەناسرا، توانیبووی لەو ماوە کورتەدا هەموو چین و توێژەکانی کۆمەڵگەی کوردستان لە دەوری یەک ئامانج کۆ بکاتەوە.
بەپێی ئامارەکان زیاتر لە ١٠٠ هەزار کەس لە شار و گوندەکانی کوردستانەوە ڕوویان لە مەهاباد کردبوو. ئەم ژمارەیە بۆ ئەو سەردەمە و بۆ شارێکی وەک مەهاباد، مانایەکی سیاسیی قووڵی هەبوو. ئەمە تەنیا گردبوونەوە نەبوو؛ بەڵکوو ڕێفراندۆمێکی سەرتاسەری و مەیدانی بوو کە تێیدا نەتەوەی کورد ڕەوایی سیاسیی خۆی ڕاگەیاند.
قاسملوو: ئەندازیاری دێموکراسی و مافی نەتەوەیی
لەو ڕۆژەدا، دکتۆر قاسملوو بە وتارە مێژووییەکەی، نەخشەڕێگەی خەباتی داهاتووی کێشا. ئەو تیشکی خەباتی ئاشکرای گەیاندە نێو کۆمەڵانی خەڵک و پێی ڕاگەیاندن کە سەردەمی خەباتی نهێنی کۆتایی هاتووە و ئێستا کاتی ئەوەیە کورد وەک نەتەوەیەکی زیندوو، داوای مافە یاسایی و سیاسییەکانی بکات.
خەڵکی کوردستان لە ١١ی ڕەشەمەدا بە دەنگێکی بەرز «بەڵێ»یان بۆ بەرنامەی دێموکراتیک و نەتەوەیی حیزبی دێموکرات دووپات کردەوە. ئەوان بەو ئامادەییە فراوانە، دکتۆر قاسملوویان وەک نوێنەری ڕاستەقینەی خۆیان ناساند. ئەمە پەیامێکی ڕوون بوو بۆ تاران: کە هیچ بڕیارێک سەبارەت بە چارەنووسی کوردستان بەبێ ڕەزامەندیی خەڵک و نوێنەرە ڕاستەقینەکانیان، ڕەوایی نابێت.
ڕەهەندە سیاسییەکانی ئەم «ڕێفراندۆمە» مەیدانییە
بۆچی ١١ی ڕەشەمە بە ڕێفراندۆم دادەنرێت؟
١. ڕەوایی جەماوەری: لە زانستی سیاسەتدا، کاتێک زۆرینەی ڕەهای نەتەوەیەک لە دەوری بەرنامەیەکی سیاسی کۆ دەبنەوە، ئەوە ڕەوایی جەماوەریی ئەو بزووتنەوەیە دەسەلمێنێت. مەهاباد لەو ڕۆژەدا سەلماندی کە حیزبی دێموکرات تەنیا ڕێکخراوێکی چەکداری نییە، بەڵکوو بزووتنەوەیەکی کۆمەڵایەتیی قووڵە.
٢. پەیام بۆ ناوەند: تاران لەو کاتەدا خەریکی داڕشتنی دەستوورێکی نوێ بوو کە تێیدا مافی نەتەوەکان فەرامۆش کرابوو. ١١ی ڕەشەمە وەک بەربەستێک لەبەردەم ئەو تاکڕەوییەدا وەستایەوە و نیشانی دا کە کورد ڕێگە نادات جارێکی تر دیکتاتۆرییەت لەژێر پەردەی جیاوازدا سەرهەڵبداتەوە.
٣. نیشاندانی یەکگرتوویی: ئەو ڕۆژە هەموو چینەکان؛ لە جووتیارانەوە تا مامۆستایان، لە ژنانەوە تا گەنجان، پێکەوە وەستان. ئەمە یەکەمجار بوو لە مێژووی نوێدا کە کورد بەم شێوەیە ڕێکخراو و یەکدەنگ لە مەیدانێکی ئاشکرادا گوزارشت لە ناسنامەی خۆی بکات.
گرنگیی ١١ی ڕەشەمە تەنیا لە کات و شوێنێکی دیاریکراودا قەتیس نامێنێت. ئەو ڕۆژە بوو بە بنەمایەک بۆ هەموو ئەو دانوستان و گفتوگۆیانەی کە دواتر لە نێوان شاندی نوێنەرایەتیی کورد و دەسەڵاتی ناوەندیدا ڕوویان دا. ئەگەر ١١ی ڕەشەمە نەبوایە، ڕەنگە تاران زۆر بەئاسانی توانیبای بزووتنەوەی کورد وەک «تاقمی تێکدەر» یان «دەستنیشانکراوی بیانی» بناسێنێت، بەڵام ئامادەبوونی ١٠٠ هەزار کەس، هەموو ئەو بوختانانەی پووچەڵ کردەوە.
دکتۆر قاسملوو لەو ڕۆژەدا پێناسەیەکی نوێی بۆ «ناسنامەی نەتەوەیی» پێشکەش کرد. ئەو پێی وابوو کە کوردایەتی تەنیا لە شاخەکاندا نییە، بەڵکوو دەبێ لە شارەکان و لە نێو دڵی خەڵکدا ڕەنگ بداتەوە. ئەو فێری کردین کە سیاسەت هونەری کۆکردنەوەی جەماوەرە لە دەوری ئامانجە ڕەواکان.
١١ی ڕەشەمەی ١٣٥٧، ڕۆژی سەرکەوتنی ئیرادە بوو بەسەر بێدەنگیدا. ئەو ڕۆژە مەهاباد تەنیا شارێک نەبوو، بەڵکوو دەنگی کپکراوی نەتەوەیەک بوو کە دوای دەیان ساڵ خەبات، جارێکی تر هەناسەی ئازادیی هەڵکێشا. چیرۆکی ئەم ڕێفراندۆمە جەماوەرییە پێمان دەڵێت کە هەر دەسەڵاتێک بیەوێت ناسنامەی کورد فەرامۆش بکات، پێش هەموو شتێک ڕووبەڕووی ئەو «بەڵێ»یە دەبێتەوە کە لە ١١ی ڕەشەمەدا بە یەکدەنگی گوترا.
ئەمڕۆ کە ئاوڕ لەو مێژووە دەدەینەوە، تێدەگەین کە ١١ی ڕەشەمە تەنیا بیرەوەری نییە، بەڵکوو وانەیەکی بەردەوامە؛ کە ڕەوایی ڕاستەقینە تەنیا لە ئیرادەی نەتەوەەوە سەرچاوە دەگرێت و هیچ هێزێک ناتوانێت ناسنامەیەک بسڕێتەوە کە جەماوەر بە خوێن و خەبات واژۆیان کردووە.
