حەسەن قارەمانی

پەیوەندیی نێوان تێگەیشتنی گشتیی عەقڵانییەتی سیاسیی کورد و تێگەیشتن لە مێژووی دەوڵەتی فارس، یەکێک لە ئاڵۆزترین و ناکۆکترین ڕەهەندەکانی مێژووی مۆدێرنی ئێران پێکدەهێنێت. داینامیکی سیاسی نەک تەنیا بە ئیدیعای خاک یان دەسەڵاتی دامەزراوەیی تایبەتمەندە، بەڵکوو بە چەمکە قووڵەکانی سەروەری، بەردەوامیی نەتەوەیی و پلەبەندیی شارستانی ناسراوە.

لەم دواییەدا پشتیوانی لە بەدیلەکانی پاشایەتی، بەتایبەتی لە دەوری بنەماڵەی شاهانەی پێشووی ڕەزا پەهلەوی، هاوپەیمانییەکی بەرفراوانی گرووپە فارسییەکانی کۆ کردەوە؛ لە لیبراڵە سێکۆلارەکانەوە تا ناسیۆنالیستە فارسەکان. ئەم دیاردەیە کاردانەوەی توندی لەنێو بەشێک لە کایەی سیاسیی کوردیدا وروژاندووە، کە پاڵپشتییەکە لەڕووی ئایدیۆلۆژییەوە لێکدەدرێتەوە نەک ستراتیژی.

جیاوازیی نێوان ئەوەی لێرەدا بە "عەقڵانییەتی دەوڵەتی فارس" ناو دەبرێت و "عەقڵانییەتی پارچەپارچەبوونی ئایدیۆلۆژیکی کورد" لێرەوە دەست پێ دەکات: بۆچی ئەکتەرە سیاسییەکانی فارس مەیلیان هەیە سەروەریی دەوڵەت بخەنە پێشینەی هێڵە دابەشکەرە ئایدیۆلۆژییەکان، لە کاتێکدا عەقڵانییەتی سیاسەتی کوردی زۆرجار لە ململانێ ئایدیۆلۆژییەکاندا گیر دەخوات کە یەکگرتوویی نەتەوەیی لاواز دەکات؟

عەقڵانییەتی دەوڵەت بەرامبەر دۆگمای ئایدیۆلۆژی

لەم چوارچێوەیەدا، عەقڵانییەتی کورد ئەم دیاردەیەی بە پلەی یەکەم لە ڕێگەی تۆڕێکی ئایدیۆلۆژییەوە لێکداوەتەوە و پشتیوانییەکە وەک هەڵوێستێکی نۆرماتیڤ دەبینێت، نەک پێگەیەکی ستراتیژی لە دیمەنێکی "دەسەڵات-سیاسەت"دا.

عەقڵانییەتی دەوڵەتی فارس: مەبەست لێی لۆژیکێکی سیاسیی کردارییە (Pragmatic) کە تێیدا سەروەریی دەوڵەت، یەکپارچەیی خاک و بەردەوامیی مێژوویی وەک "بەهای باڵا" هەژمار دەکرێن. هێڵە دابەشکەرە ئایدیۆلۆژییەکان (سێکۆلاریزم، لیبرالیزم و هتد) کاتێک کۆی نەتەوەیی دەکەوێتە بەر هەڕەشە، بە شێوەیەکی کاتی هەڵدەپەسێردرێن.

گۆڕەپانی سیاسیی کورد: بە پێچەوانەوە، ئەم کایەیە زیاتر بە فرەیی ئایدیۆلۆژی و کێبڕکێی نێوخۆیی (مارکسیستی، ناسیۆنالیستی، فیدراڵیستی) تایبەتمەندە. ئەم هەمەچەشنییە ئەگەرچی دەوڵەمەندییە، بەڵام پارچەپارچەبوونێکی پێکهاتەیی دروست کردووە کە هەماهەنگیی ستراتیژی قورس دەکات.

پرسی کورد و ئەولەویەتدانی نەتەوەیی

مێژووی سیاسیی کورد بە فرەچەشنییەکی پێکهاتەیی ناسراوە کە لە هەمان کاتدا بەهێزی و لاوازییە. دووبەرەکی لە نێوان حیزبەکان، ناوەندەکانی دەسەڵاتی ناوچەیی، پێکهاتە خێڵەکییەکان و ڕەوتە جیاوازەکان، چەندین جار ڕێگرییان لە سەرهەڵدانی ستراتیژێکی نەتەوەیی یەکگرتوو کردووە.

هێما، ئاڵا و چەمکە ناوەندییەکانی وەک "چارەی خۆنووسین" و "سەربەخۆیی"، لەبری ئەوەی ببنە خاڵی یەکگرتن، زۆرجار بوونەتە بابەتی کێشەسازی نێوخۆیی و ڕەخنەی ئایدیۆلۆژی. لەو شوێنانەی سیمبولیزمی نەتەوەیی دەبێتە هێزی یەکگرتوو، لە بەشێک لە کولتووری سیاسیی کوردیدا بووەتە بابەتی لێکۆڵینەوەی عەقیدەیی؛ دەرئەنجامەکەش ئەوەیە کە یەکگرتوویی نەتەوەیی ملکەچی یەکدەنگیی ئایدیۆلۆژی کراوە.

ڕیالپۆلیتیک و هەڵەی ستراتیژی

هەڵەیەکی ستراتیژیی دووبارەبووەوە لەنێو هەندێک توێژی بزووتنەوەی کوردیدا، ئەو گریمانەیە بووە کە دەوڵەتانی دیکە بەگوێرەی نۆرمە گشتگیرەکانی دادپەروەری و مافی مرۆڤ مامەڵە دەکەن. بەڵام دەوڵەتەکان بە پلەی یەکەم بە "هاوسەنگیی هێز" و "کۆنترۆڵی خاک" بەڕێوە دەچن نەک بنەما ئەخلاقییەکان. بۆ دەوڵەتانی وەک ئێران و تورکیە، داواکاریی مافی چارەی خۆنووسین نەک وەک ئیدیعایەکی دێموکراسی، بەڵکوو وەک هەڕەشەیەکی ئەمنی بۆ سەر یەکپارچەیی دەوڵەت دەبینرێت.

ئەنجامگیری: ناسنامەی ستراتیژی وەک بنەمای مانەوە

کولتووری سیاسیی فارس بە پێشخستنی سەروەری بەسەر ئایدیۆلۆژیدا، توانیویەتی هاوپەیمانی لە نێوان دژەکاندا (لە لیبراڵەوە تا ناسیۆنالیستی توندڕەو) دروست بکات بۆ پاراستنی "مانەوەی دەوڵەت". لە بەرامبەردا، کایەی سیاسیی کورد بەهۆی پێشخستنی ئایدیۆلۆژی بەسەر ستراتیژی نەتەوەیی، زۆرجار لە پێگەیەکی لاوازتردا ماوەتەوە.

وانەی ناوەندی ئەوەیە: لە سیاسەتی نێودەوڵەتیدا پاکترین ئەکتەرەکان نامێننەوە، بەڵکوو ئەوانە دەمێننەوە کە دەتوانن ئاسایشی بەکۆمەڵ بخەنە پێشینە و بە شێوەیەکی پراگماتیک (کرداری) لەگەڵ هەڕەشە وجودییەکاندا مامەڵە بکەن.