خالید قادری

پوختە

ئەم وتارە هەوڵ دەدات ستراتیژییەکانی دۆناڵد ترامپ لە بەرامبەر ئێران و ناوچەی ڕۆژهەڵاتی نێوەڕاست شی بکاتەوە، بە تایبەتی لە چوارچێوەی تیۆریی «پرۆفایلینگ» و ستراتیژیی فشاری ئابووری و سەربازی. وتارەکە باس لەوە دەدات کە بە پێچەوانەی هەڵسەنگاندنی زۆربەی شیکارییە سیاسی، ئابووری و سەربازییەکان، ستراتیژیی ترامپ نە خۆدوورخستنەوەیە لە شەڕ، بەڵکوو بەکارهێنانی شەڕ و قەیرانەکانە بە شێوەیەکی ناڕاستەوخۆ بۆ بەدەستهێنانی ئامانجە ستراتیژییە درێژخایەنەکان.

 

١. چوارچێوەی تیۆری: پرۆفایلینگ و هەڵسەنگاندنی ڕێبەرایەتی

لە زانستی ئاسایشی و ستراتیژیدا، «پرۆفایلینگ» بۆ ناسینی کەسایەتی و شێوازی بڕیاردانی ڕێبەران بەکار دێت. دامەزراوەکانی وەک CIA و ناوەندە ستراتیژییەکانی ئەمریکا بە شێوەیەکی سیستەماتیک ئەم ڕێکارە بۆ پێشبینیکردنی کردەوەی ڕێبەرانی نێوخۆ و دەرەوە بەکار دەهێنن.

سەبارەت بە دۆناڵد ترامپ، زۆرێک لە لێکۆڵەران ئەوەیان وەک بنەمای پرۆفایلینگ وەرگرتووە کە ناوبراو حەزی لە شەڕی درێژخایەن نییە و هەوڵ دەدات بە زووترین کات کۆتایی بە قەیرانەکان بهێنێت. بەڵام ئەم لێکدانەوەیە بە شێوەیەکی بنەڕەتی کەمکوڕە و لە ڕووی ستراتیژییەوە تەواو نییە، چونکە ڕەفتاری سیاسیی ترامپ لە زۆر بارودۆخدا پێچەوانەی ئەم وێنەیە بووە.

 

٢. ستراتیژیی پێچەوانەکردنەوەی وێنەی جیهانی (Strategic Inversion)

یەکێک لە تایبەتمەندییە سەرەکییەکانی سیاسەتی ترامپ، بەکارهێنانی «پێچەوانەکردنی وێنە»یە؛ واتە هەڵسوکەوتکردن بە شێوەیەک کە دژی ئەو چاوەڕوانییە بێت کە دوژمن و جیهان هەیانە. ئەم ڕێکارە دەبێتە هۆی تێکدانی هەڵسەنگاندنە ستراتیژییەکانی بەرامبەر.

بەپێی ئەم بۆچوونە، سەرکەوتنی ترامپ لەوەدایە کە نەک تەنیا لە شەڕ خۆی دوور ناگرێت، بەڵکوو شەڕ و قەیران وەک ئامرازێک بۆ دروستکردنی گۆڕانکاریی ستراتیژی بەکار دەهێنێت.

 

٣. ستراتیژیی فشاری ئابووری و وزە

لە چوارچێوەی سیاسەتی ئەمریکادا بەرامبەر بە ئێران، یەکێک لە سەرچاوە گرنگەکان بریتییە لە «فشاری ئابووری»، بە تایبەتی لە ڕێگەی کۆنترۆڵکردنی سەرچاوەکانی وزەوە:

ـ نەوت و گاز وەک بنەمای دارایی ئێران

ـ سنووردارکردنی فرۆشتن و هەناردەکردن

ـ لاوازکردنی گرووپە چەکدارە پاشکۆکان

ئەم ستراتیژییە تەنیا کاریگەریی لەسەر ئێران نییە، بەڵکوو بە شێوەیەکی ناڕاستەوخۆ دەبێتە هۆی فشارخستنە سەر چین، کە بە شێوەیەکی بەرچاو پێویستی بە وزەی هەناردەکراو هەیە. بەم جۆرە، قەیرانی ناوچەیی دەگۆڕدرێت بۆ ئامرازێکی جیهانی لە پێناوی کێشە دروستکردن بۆ هێزە گەورەکان.

 

٤. شەڕی ناڕاستەوخۆ و بەکارهێنانی قەیران

بە پێچەوانەی شەڕی ڕاستەوخۆ، ستراتیژیی ترامپ زیاتر لەسەر «شەڕی ناڕاستەوخۆ» بنیاد نرابوو:

ـ بەکارهێنانی گەمارۆی ئابووری

ـ دروستکردنی قەیرانی بەردەوام

ـ بەهێزکردنی فشاری نێوخۆیی لەسەر ئێران

لە هەمان کاتدا، ئەم شەڕە دەبێتە مەیدانێک بۆ:

ـ تاقیکردنەوەی چەک و تەکنەلۆژیی نوێ

ـ بەکارهێنانی تەقەمەنییە کۆنەکان

ـ کۆکردنەوەی زانیاریی هەواڵگری لەسەر چین و ڕووسیە

 

٥. ستراتیژیی دانوستان و دروستکردنی هەڵوێست

لە ڕووی دیپلۆماسییەوە، باس لە دانوستان دەکرێت، بەڵام ئەمە تەنیا شێوازێکی ستراتیژییە. ئەمریکا بە شێوەیەکی ناڕاستەوخۆ پەیامێک دەدات کە حەزی لە شەڕی درێژخایەن نییە، کە ئەمە دەبێتە هۆی:

ـ دروستکردنی هیوا لە لایەن ئێرانەوە

ـ هەڵە لە هەڵسەنگاندنی بارودۆخ و تێنەگەیشتنی دروست

ـ بەردەوامبوون لەسەر ستراتیژیی هەڵە

 

٦. توانای کۆنترۆڵی سەربازی و ئەنجامە ستراتیژییەکان

بەپێی ئەم شیکارییە، ئەمریکا توانای ئەوەی هەیە:

ـ کۆنترۆڵی ئاسمانی و دەریایی ئێران بکات

ـ سنووردارکردنی گەیاندنی چەک

ـ لاوازکردنی توانای نێوخۆیی بەرهەمهێنان

ئەم هەلومەرجە دەبێتە هۆی ئەوەی گۆڕانکاریی نێوخۆیی لە ئێراندا دروست ببێت، بەبێ پێویستی بە هێرشی وشکانی.

 

کۆتایی

بەگشتی، ناتوانرێت ستراتیژیی دۆناڵد ترامپ لە بەرامبەر ئێراندا تەنیا وەک خۆدوورخستنەوە لە شەڕی درێژخایەن پێناسە بکرێت. بەڵکوو ئەم ستراتیژییە لەسەر بنەمای بەکارهێنانی قەیران، فشاری ئابووری و شەڕی ناڕاستەوخۆ داڕژابوو بۆ بەدەستهێنانی ئامانجە جیهانییە درێژخایەنەکان، بە تایبەتی لە چوارچێوەی کێبڕکێی هێزە گەورەکان و کۆنترۆڵکردنی سەرچاوەکانی وزەدا.