شەهێن زادئەحمەد

لە ئەزموونی حیزبی دێموکرات و کۆماری کوردستانەوە تا بزووتنەوەی سیاسی و کۆمەڵایەتیی ئەمڕۆ

ڕۆژهەڵاتی کوردستان لە مێژووی خەباتی نەتەوەیی و سیاسیی کورددا ڕۆڵێکی گرنگی هەبووە؛ بەتایبەتی لە ڕێگەی دامەزراندنی حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران، ئەزموونی کۆماری کوردستان و بەشداری لە پەرەپێدانی هۆشیاریی نەتەوەیی و سیاسیی کورددا. ئەم ناوچەیە لە ماوەی چەند دەیەی ڕابردوودا بووەتە یەکێک لە مەیدانە گرنگەکانی خەباتی سیاسی، فەرهەنگی و کۆمەڵایەتیی کورد و ئەزموونەکانی لە قۆناغە جیاوازەکانی مێژووی هاوچەرخی کورددا شوێنەواریان بەجێهێشتووە.

هۆشیاریی نەتەوەیی تەنیا هەستکردن بە هاوبەشیی زمان، فەرهەنگ و مێژوو نییە؛ بەڵکوو تێگەیشتنە لە مافە نەتەوەییەکان، ناسینی دۆخی سیاسی و کۆمەڵایەتیی نەتەوەکە و هەوڵدان بۆ دیاریکردنی چارەنووسی خۆیەتی. هۆشیاریی سیاسیش ئەو توانایەیە کە تاک و کۆمەڵگە بتوانن لە دۆخی دەسەڵات، پەیوەندییە سیاسییەکان و هۆکاری کێشەکانی کۆمەڵگە تێبگەن و بە شێوەیەکی ئاگایانە لە گۆڕانکارییەکاندا بەشدار بن. لەم ڕووەوە، ئەزموونی ڕۆژهەڵاتی کوردستان لە ڕێکخستنی سیاسی و خەباتی نەتەوەییدا گرنگییەکی تایبەتی هەیە.

حیزبی دێموکرات و کۆماری کوردستان؛ هەنگاوێکی گرنگ لە ڕێکخستنی سیاسیی کورد

دامەزراندنی حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران لە ٢٥ی گەلاوێژی ١٣٢٤، لە مەهاباد، هەنگاوێکی گرنگ بوو لە مێژووی ڕێکخستنی سیاسیی کورد لە ڕۆژهەڵاتی کوردستاندا. ئەم حیزبە بە دروشم و بەرنامەیەکی سیاسیی ڕوون، هەوڵی دا داواکارییە نەتەوەیی و سیاسییەکان لە چوارچێوەی ڕێکخراوێکی سیاسیدا دەرببڕێت. دامەزراندنی حیزبەکە تەنیا هەنگاوێکی ڕێکخراوەیی نەبوو، بەڵکوو نیشانەی هەوڵێک بوو بۆ گواستنەوەی خەباتی نەتەوەیی بۆ قۆناغێکی نوێی ڕێکخراوتر و سیاسیتر.

لە ٢ی ڕێبەندانی ١٣٢٤دا، بە سەرکردایەتیی پێشەوا قازی محەممەد، کۆماری کوردستان لە مەهاباد ڕاگەیەنرا. ئەم ئەزموونە سیاسییە کە نزیکەی یازدە مانگ بەردەوام بوو، هەوڵێک بوو بۆ دامەزراندنی دەسەڵات و دامەزراوە سیاسییەکان لەسەر بنەمای ناسنامە و داواکارییە نەتەوەییەکانی کورد. لەو قۆناغەدا، کەسایەتییە سیاسی و کۆمەڵایەتییەکان، لە سەروویانەوە قازی محەممەد، ڕۆڵی سەرەکییان لە بەڕێوەبردنی ئەو ئەزموونەدا هەبوو. هەروەها بوونی هێزەکانی مەلا مستەفا بارزانی لە مەهاباد، بەشێک بوو لە بارودۆخی سیاسی و سەربازیی ئەو سەردەمە.

کۆماری کوردستان هەرچەندە ماوەیەکی کورت بەردەوام بوو، بەڵام لە ڕووی مێژووییەوە ئەزموونێکی گرنگی دەسەڵاتداری و دامەزراوەسازیی سیاسیی کورد بوو. گرنگیی ئەم ئەزموونە تەنیا لە ماوەی تەمەنی سیاسییەکەیدا نەبوو، بەڵکوو لەوەشدا بوو کە پرسی کورد و داواکارییە نەتەوەییەکانی بە شێوەیەکی ڕێکخراوتر هێنایە پێشەوە. کۆتاییهاتنی کۆمار کۆتایی بە پرسی نەتەوەیی نەهێنا؛ بەڵکوو ئەو پرسانە بە شێوە و قۆناغی جیاواز لە خەباتی سیاسی و کۆمەڵایەتیی دواتردا بەردەوام بوون.

کاریگەریی ئەزموونی ڕۆژهەڵات لەسەر بزووتنەوەی کورد

ئەزموونی حیزبی دێموکرات و کۆماری کوردستان لە ڕۆژهەڵاتی کوردستاندا، بەشێک بوون لە مێژووی گەشەی بیرکردنەوەی سیاسیی نوێ لە نێو کورددا. ئەم ئەزموونانە نموونەیەکی مێژووییان لە ڕێکخستنی حیزبی، داواکاریی سیاسی و هەوڵدان بۆ دامەزراوەسازی پێشکەش کرد. بەڵام پێویستە کاریگەریی ئەم ڕووداوانە بە شێوەیەکی ورد و مێژوویی هەڵبسەنگێندرێت؛ چونکە بزووتنەوە سیاسییەکانی بەشەکانی دیکەی کوردستان هەر یەکەیان لە ژینگە و بارودۆخی تایبەتی خۆیاندا گەشەیان کردووە و نابێت هەموویان وەک بەرهەمی ڕاستەوخۆی ڕووداوەکانی ڕۆژهەڵات دابنرێن.

لەگەڵ ئەوەشدا، ئەزموونی ڕۆژهەڵاتی کوردستان لە مێژووی هاوبەشی کورددا پێگەیەکی گرنگی هەیە. ئەوەی لە مەهاباد ڕووی دا، لە ڕووی ڕێکخستنی سیاسی و پێشخستنی داواکاریی نەتەوەییەوە، بوو بە بەشێک لە ئەزموونی گشتیی کورد و لە قۆناغەکانی دواتری بیرکردنەوەی سیاسی و نەتەوەییدا جێی گفتوگۆ و هەڵسەنگاندن بووە.

لە هۆشیاریی نەتەوەییەوە بۆ هۆشیاریی سیاسی

یەکێک لە بابەتە گرنگەکانی مێژووی خەباتی کورد لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان، پەیوەندیی نێوان هۆشیاریی نەتەوەیی و هۆشیاریی سیاسییە. هۆشیاریی نەتەوەیی یارمەتیی تاک دەدات ناسنامە و مێژووی هاوبەشی خۆی بناسێت، بەڵام هۆشیاریی سیاسی ئەم ناسینە دەباتە قۆناغێکی سەرووتر؛ واتە تاک تەنیا بە ناسنامەی خۆیەوە ناوەستێت، بەڵکوو دەزانێت مافەکانی چین، کێشە سیاسی و کۆمەڵایەتییەکان لە کوێوە سەرچاوە دەگرن و چۆن دەکرێت بە شێوەیەکی ڕێکخراو مامەڵەیان لەگەڵدا بکرێت و هەوڵ بۆ چارەسەرکردنیان بدرێت.

لە ڕۆژهەڵاتی کوردستاندا، حیزبی دێموکرات و ئەزموونی کۆماری کوردستان لەو وێستگە سەرەکییانە بوون کە پرسی ڕێکخستنی سیاسی و داواکارییە نەتەوەییەکانیان خستە نێو گوتاری گشتییەوە. لە قۆناغەکانی دواتریشدا، خەباتی سیاسی، چالاکییە مەدەنییەکان و تێکۆشانی فەرهەنگی، لە چوارچێوەی خەباتێکی فرەڕەهەنددا بە پەرەپێدانی ئەم هۆشیارییەوە بەستراونەتەوە. بە واتایەکی تر، هۆشیاریی نەتەوەیی کاتێک گەشە دەکات بۆ هۆشیاریی سیاسی، کە ناسینی مێژوو و شوناس ببێتە هەوێنی تێگەیشتن لە ماف، ئازادی و دێموکراسی و، هەوڵدان بۆ دیاریکردنی چارەنووسی نەتەوەکە.

ڕۆڵی زمان و ئەدەب لە پاراستنی ناسنامەدا

لە ڕۆژهەڵاتی کوردستاندا، زمان و ئەدەبی کوردی هاوشانی خەباتی سیاسی، سەنگەرێکی سەرەکیی بەرەنگاربوونەوە بوون بەرامبەر بە سیاسەتی سڕینەوە و ئاسمیلاسیۆن. لێرەدا شیعر، ئەدەب، چیرۆک و گۆرانی تەنیا بوارێکی هونەری نەبوون؛ بەڵکوو بوونەتە ئامرازێکی شۆڕشگێڕانە بۆ گواستنەوەی بیرەوەریی مێژوویی، دەربڕینی داخوازیی ڕزگاری و پاراستنی کەرامەت و کولتووری کوردی. ڕۆڵی شاعیران و ئەدیبانی ڕۆژهەڵات لە زیندووڕاگرتنی ڕۆحی بەرگری و بەرزکردنەوەی هۆشیاریی نەتەوەییدا کەم‌وێنە بووە.

لە سەردەمی کۆماری کوردستانەوە، کاتێک شاعیرانی گەورەی وەک هەژار و هێمن موکریانی پێنووسی خۆیان خستە خزمەت بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی و داڕشتنی گوتاری نەتەوەیی، تا دەگاتە قۆناغەکانی دواتر و سەرهەڵدانی دەنگە یاخی و ئازادیخوازەکانی وەک جەلال مەلەکشا و هاوسەردەمانی، ئەدەبیاتی ڕۆژهەڵات وەک سەنگەری پاراستنی شوناس ڕۆڵی گێڕاوە. شاعیرێکی وەک مەلەکشا بە شێعری بەرگری و هەڵوێستی نەچەماوە لە زیندان و کۆڵانەکانی نیشتماندا، توانی شیعری کوردی بکاتە زمانحاڵی ئازار، ئیرادەی مانەوە و هاواری ئازادیی نەتەوەیەکی بندەست؛ هەربۆیە یاد و دەنگی ئەو هەمیشە وەک هێمایەکی ڕۆشنی هۆشیاریی نەتەوەیی لە ڕۆژهەڵاتی کوردستاندا دەمێنێتەوە.

پاراستنی زمان و پەرەپێدانی ئەدەب لە ڕۆژهەڵاتی کوردستاندا، تەنیا بە مانای پاراستنی میراتێکی کۆن نییە، بەڵکوو پەیوەندیی بە بەرهەمهێنانەوەی بەردەوامی سوژەی ئازاد و دروستکردنی داهاتوویەکی سیاسی و کۆمەڵایەتییەوە هەیە. کاتێک زمان لە خوێندنەوە، ئەدەب، هونەر و ژیانی ڕۆژانەی خەڵکدا بە زیندوویی دەمێنێتەوە، ناسنامەی نەتەوەییش بەهێزترین قەڵغانی بۆ خۆڕاگری بەرامبەر بە دەسەڵاتی زاڵ دەستەبەر دەکات.

بزووتنەوەی ئەمڕۆ و گۆڕانی شێوازەکانی خەبات

لە ساڵانی ڕابردوودا، شێواز و نێوەڕۆکی خەبات لە ڕۆژهەڵاتی کوردستاندا گۆڕانکاریی بەخۆوە بینیوە. لە تەنیشت چالاکییە سیاسییە حیزبییەکان، بزووتنەوە مەدەنی و کۆمەڵایەتییەکانیش بوونەتە بەشێکی بنەڕەتی لە ژیانی سیاسیی کۆمەڵگە. بەتایبەتی، بەشداریی گەنجان و ژنان لە چالاکییە کۆمەڵایەتییەکاندا نیشانەی گۆڕانی شێوازی دەربڕینی داواکاری و پێداویستییەکانی سەردەمە.

بزووتنەوەی «ژن، ژیان، ئازادی» لە ساڵی ١٤٠١دا، کە لە دوای شەهیدکرانی ژینا ئەمینی دەستی پێکرد و بە خێرایی بوو بە بزووتنەوەیەکی فراوانی ناڕەزایەتی، گرنگیی ڕۆڵی ژنان و گەنجانی لە گۆڕانکاریی کۆمەڵایەتی و سیاسیی ئێران و ڕۆژهەڵاتی کوردستاندا خستە ڕوو. ئەم بزووتنەوەیە، وێڕای ئەوەی لە هەلومەرجێکی دیاریکراوی مێژووییدا سەری هەڵدا، پرسی ئازادی، مافی ژنان و دادپەروەریی کۆمەڵایەتیی کردە چەقی گوتاری گشتی. هەروەها نیشانی دا کە هۆشیاریی سیاسی تەنیا لە چوارچێوەی حیزب و ڕێکخراوە سیاسییەکاندا قەتیس نامێنێتەوە، بەڵکوو دەتوانێت لە ناڕەزایەتیی مەدەنی و خواستی گۆڕانکاریی ڕیشەیی کۆمەڵایەتیشدا بەرجەستە بێت.

کۆتایی

بەگشتی، ڕۆژهەڵاتی کوردستان لە مێژووی هاوچەرخی کورددا بە ئەزموونی سیاسی، فەرهەنگی و کۆمەڵایەتیی خۆی بەشداریی لە پەرەپێدانی هۆشیاریی نەتەوەیی و بیرکردنەوەی سیاسیی کورددا کردووە. دامەزراندنی حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران لە ١٣٢٤ و ڕاگەیاندنی کۆماری کوردستان لە ١٣٢٥دا، دوو ڕووداوی گرنگی ئەم مێژوویەن؛ ڕووداوگەلێک کە لە ڕووی ڕێکخستنی سیاسی و ئەزموونی دامەزراوەسازییەوە شوێنەواری قووڵیان بەجێهێشتووە. لە تەنیشت ئەمانەشدا، زمان و ئەدەب، چالاکیی مەدەنی و بەشداریی چین و توێژە جیاوازەکانی کۆمەڵگە بەردەوام بەشێک بوون لە گەشەی هۆشیاریی نەتەوەیی و سیاسی.

گرنگە ئەم مێژووە تەنیا وەک کۆمەڵێک ڕووداوی ڕابردوو نەخوێندرێتەوە، بەڵکوو وەک ئەزموونێک بۆ تێگەیشتن لە پەیوەندیی نێوان ناسنامە، ماف، ئازادی و ڕێکخستنی سیاسی هەڵبسەنگێندرێت؛ چونکە هۆشیاریی نەتەوەیی و سیاسی، کاتێک دەتوانێت ببێتە هێزێکی کاریگەر بۆ داهاتوو کە لەگەڵ زانست، بیرکردنەوەی ڕەخنەگرانە، یەکگرتوویی کۆمەڵایەتی و باوەڕ بە ماف و ئازادییە بنەڕەتییەکاندا پێکەوە هەنگاو بنێت.