حەسەن قارەمانی

کۆماری ئیسلامیی ئێران لە نێو قەیرانێکی قووڵی بونیادیدایە کە لەم ساڵانەی دواییدا بە جۆرێک پەرەی سەندووە، دەکرێت لە فەرهەنگی زانستە سیاسییەکاندا وەک "قۆناغێکی چارەنووسساز" ناوزەد بکرێت. بنبەستی ئابووری، هەڵکشانی خێرای هەڵاوسان، بەرزبوونەوەی ڕێژەی بێکاری و هەرەسی بەردەوامی ڕەوایی سیاسی، دۆخێکی ناسەقامگیری سەرتاسەرییان خوڵقاندووە. هاوکات، شەپۆلە یەک لە دوای یەکەکانی ناڕەزایەتی کە زۆرجار لە داخوازییە ئابووری، کۆمەڵایەتی و نەتەوەییەکانەوە سەرچاوە دەگرن، باڵادەستی و کۆنترۆڵی دەوڵەتیان لەرزۆک کردووە.

لەم چوارچێوەیەدا، پرسی دامەزراندنی دەسەڵاتێکی جێگرەوە و فۆرمە نوێیەکانی ڕێکخستنی سیاسی دێتە کایەوە. ئەوەی لێرەدا بایەخێکی تایبەتی هەیە، پێگەی نەتەوە نافارسەکانی ئێرانە، لەوانەش کورد؛ کە نابێت تەنیا وەک پرسێکی لاوەکی تەماشا بکرێن، بەڵکوو یەکگرتوویی و کۆکردنەوەی توانای سیاسیی کورد فاکتەرێکی یەکلاکەرەوەیە لە داڕشتنەوەی بنیاتی دەستووری و دامەزراوەیی داهاتووی دەوڵەتدا.

پێکهاتنی هاوپەیمانیی کوردستانی، وەڵامێکی ژیرانە و پێویستە بۆ ڕێکخستنی نێوخۆیی و ڕووبەڕووبوونەوەی پێکهاتەکانی دەسەڵاتی دەرەکی. بە ئاوێتەکردنی بیردۆزە دامەزراوەییەکان، بیردۆزی کایەکان (Game Theory) و یاسا نێودەوڵەتییەکان، ئەو بەربەستە پێکهاتەییانە کە تا ئێستا ڕێگر بوون لە دروستبوونی هاوپەیمانییەکی لەو شێوەیە، هەروەها ئەو ڕێکارانەش ئەم کۆسپانەی پێ تێپەڕێنرێت.

گرفتەکانی هاوئاهەنگی و وردبینیی ستراتێژی:

پەرتەوازەیی سیاسیی کورد تەنیا لە جیاوازیی ئایدیۆلۆژی یان دژایەتیی مێژووییدا کورت نابێتەوە؛ بەڵکوو باشترە وەک "شکستی هەماهەنگی" (Coordination Failure) تێیبگەین. لە تیۆری کایەکاندا، ئەمە زۆرجار بە هاوشێوەی "ڕاوی ئاسک" (Stag Hunt) وەسف دەکرێت؛ کە تێیدا دوو لایەن ڕووبەڕووی دوو بژاردە دەبنەوە: یان هاوکاریکردن بۆ بەدەستهێنانی دەسکەوتێکی گەورەی بەکۆمەڵ، یان کارکردنی تاکەکەسی بۆ پاداشتێکی بچووک بەڵام مسۆگەر.

لە دۆخی کوردیدا، ئەمە بەم مانایە دێت:

١. هەماهەنگیی بەکۆمەڵ (پێکهاتنی هاوپەیمانیی کوردستانی): دەسکەوتی سیاسیی زۆرتر، وەک زیادبوونی هێزی چەندوچوون، ڕەوایی نێودەوڵەتی و توانای دامەزراوەیی بەدەست دەهێنێت.

٢. ستراتێژیی تاکەکەسی (پەرتەوازەیی حیزبەکان): مەترسییە کورتخایەنەکانی وەک لەدەستدانی دەسەڵات یان ململانێی نێوخۆیی کەم دەکاتەوە.

ئەنجامی ئەمە جۆرێکە لە "هاوسەنگیی ناجێگیر" کە لایەنەکان تێیدا بە جیا کار دەکەن، هەرچەندە دەزانن هاوکاریی بەکۆمەڵ قازانجی زیاترە. لێرەوە دەردەکەوێت کە تەنیا بانگەوازی ئەخلاقی بۆ یەکێتی بەس نییە، بەڵکوو پێویستە لە ڕێگەی میکانیزمە دامەزراوەییەکانەوە گۆڕانکاری لە "سیستەمی هاندان"دا بکرێت، بە مەبەستی:

ـ کەمکردنەوەی دڵەڕاوکێ و نادڵنیایی

ـ بەهێزکردنی متمانە بە پەیمانەکان

ـ دانانی سزا بۆ لادان لە ڕێککەوتنەکان

کۆسپە مێژوویی و پێکهاتەییەکان:

بۆ تێگەیشتن لە هۆکاری بەردەوامیی ئەم پەرتەوازەییە، پێویستە ئاوڕ لەو فاکتەرە مێژوویی و جیۆپۆلیتیکیانە بدەینەوە کە واقیعی سیاسیی کوردیان پێک هێناوە:

١. دابەشبوونی جیۆپۆلیتیکی: دوای جەنگی جیهانیی یەکەم، کوردستان بەسەر چەند دەوڵەتێکی نەتەوەییدا دابەش بوو، ئەمەش بووە هۆی جیاوازی لە ئەزموونی سیاسی و ژینگەی دامەزراوەییدا و ڕێگری لە هەماهەنگیی نێوان پارچەکان کرد.

٢. بەکارهێنانی دەرەکی وەک ئامراز: هێزە ناوچەیی و جیهانییەکان لە مێژوودا بزووتنەوەی کوردیان وەک ئامرازێکی سیاسی بەکار هێناوە. ئەمەش بێمتمانەییەکی قووڵی لە نێوخۆ و دەرەوەدا دروست کردووە کە ڕێگرە لە هاوکاریی درێژخایەن.

٣. فرەیی ئایدیۆلۆژی: گۆڕەپانی سیاسیی کورد پانتاییەکی بەرفراوان لە ئایدیۆلۆژیاکان لەخۆ دەگرێت. ئەم فرەییە گەرچی ئاساییە، بەڵام لە نەبوونی چوارچێوەیەکی دامەزراوەیی نیشتمانیدا، گەیشتن بە کۆدەنگیی قورس کردووە.

٤. لاوازیی دامەزراوەیی: نەبوونی دەزگایەکی نوێنەرایەتیی ناوەندی بووەتە هۆی ئەوەی کێشەکان زیاتر بە شێوەی کاتی و کێبەرکێ‌کردن چارەسەر بکرێن، نەک لە ڕێگەی میکانیزمە فەرمییەکانەوە.

پێکهاتنی هاوپەیمانیی کوردستانی وەک داهێنانێکی ستراتێژی:

بە لەبەرچاوگرتنی ئەم بارودۆخە، هاوپەیمانیی کوردستانی تەنیا دروشمێکی ڕووت نییە، بەڵکوو جۆرێکە لە نوێگەریی دامەزراوەیی. هەر هاوپەیمانییەکی سەرکەوتوو پێویستە ئەم سێ مەرجە بنەڕەتییەی تێدا بێت:

١. یەکڕیزیی نێوخۆیی: هەبوونی ناوەندێکی بڕیاردەر کە شەرعییەتی هەماهەنگیی ستراتێژی و دەسەڵاتی چارەسەرکردنی کێشە نێوخۆییەکانی هەبێت.

٢. ڕەوایی یاسایی: پشتئەستوور بوون بە یاسا نێودەوڵەتییەکان بۆ گۆڕینی پرسی کورد لە کێشەیەکی ئەمنییەوە بۆ پرسێکی سیاسیی ڕەوا.

٣. نەرمڕەفتاربوون (Flexibility): توانای مامەڵەکردن لەگەڵ سیستەمی سیاسیی ئێران و گۆڕەپانی نێودەوڵەتیدا بە شێوەیەکی هاوسەنگ.

یاسای نێودەوڵەتی و مافی دیاریکردنی چارەنووس:

لە یاسای نێودەوڵەتیدا دوو جۆر مافی دیاریکردنی چارەنووس هەیە:

١. دەرەکی: جیابوونەوە و سەربەخۆیی.

٢. نێوخۆیی: ئۆتۆنۆمی، فیدراڵیزم و بەڕێوەبردنی کاروباری نێوخۆ.

لە دۆخی ئێستای ئێراندا، داواکردنی مافی "چارەنووسی نێوخۆیی" ستراتێژیترین و واقیعیترین ڕێگەیە. بە داڕشتنی داواکارییەکان لە چوارچێوەی: ئۆتۆنۆمیی هەرێمی، مافی زمانەوانی، دابەشکردنی دادپەروەرانەی سامانی وڵات و نوێنەرایەتیی سیاسی؛ کورد دەتوانێت وەک لایەنێکی دانوستانکاری شەرعی و مۆدێرن خۆی نیشان بدات.

فرەنەتەوەیی و پێناسەکردنەوەی دەوڵەت:

یەکێک لە کێشە بنەڕەتییەکانی ئێران، ناسیۆنالیزمی تاکڕەهەند و یەکپارچەیە کە سیمای فرەنەتەوەیی وڵاتەکە ڕەت دەکاتەوە. هاوپەیمانیی کوردستانی دەتوانێت ڕۆڵێکی سەرەکی ببینێت لە:

ـ پێشخستنی مۆدێلێکی "فرەنەتەوەیی" بۆ داهاتووی ئێران

ـ پێداگری لەسەر فیدراڵیزم یان نامەرکەزییەت

ـ بەشداری لە نووسینەوەی پەیمانێکی کۆمەڵایەتیی نوێ

ئەمە تەنیا جەنگ بۆ مافی کورد نییە، بەڵکوو هەوڵێکە بۆ پێناسەکردنەوەی دەوڵەت بە شێوەیەکی گشتگیرتر.

دامەزراوەییبوون وەک ڕێگەچارە:

بۆ تێپەڕاندنی کێشەی هەماهەنگی، پێویستمان بە دیزاینێکی دامەزراوەییە کە ئەم چەند خاڵە لەخۆ بگرێت:

١. ئەنجومەنی نوێنەرایەتی: ناوەندێکی سیاسیی هاوبەش کە هەموو لایەنەکان لە ژێر چەتری خۆیدا کۆ بکاتەوە.

٢. ڕێککەوتننامەی پابەندکەر: واژۆکردنی پەیماننامەی فەرمی کە سزا بۆ ئەو لایەنە دیاری بکات کە لێی لادەدات.

٣. میکانیزمی چارەسەری کێشەکان: هەبوونی دەستەیەکی سەربەخۆ بۆ نێوبژیوانی و بڕیاردان لە کاتی ناکۆکییەکاندا.

٤. هاوبەشیی ئابووری: پڕۆژەی هاوبەش کە وابەستەیی دروست بکات و لایەنەکان هان بدات بۆ هاوکاریی زیاتر.

ڕۆڵی ڕەوەند (تاراوگە):

ڕەوەندی کوردی لە پەرەپێدانی ستراتێژییەکی سیاسیی یەکگرتوودا سەرچاوەیەکی بەرچاو پێکدەهێنێت. ڕەوەند دەتوانێت وەک پردێک لە نێوان داواکارییە نیشتمانییەکان و ڕەوایی نێودەوڵەتیدا مامەڵە بکات. ئەزموونی ڕەوەندەکانی دیکە نیشان دەدەن کە کاریگەریی سەرکەوتوو پێویستی بە پلەیەکی بەرزی دامەزراوەییکردن و هەماهەنگیی ستراتێژی هەیە. لەم ڕووەوە، ڕێکخستنی ڕەوەندی جوولەکەکان وەک نموونەیەکی وێناکەر دەردەکەوێت کە چۆن دەتوانرێت کردەوەی بەکۆمەڵ بگۆڕدرێت بۆ کاریگەریی سیاسیی کۆنکرێتی.

ئاکام: یەکگرتوویی بەرهەمی دامەزراوەیە

پێکهێنانی هاوپەیمانیی کوردستانی دەتوانێت خاڵی وەرچەرخان بێت. ئەگەر ئەم هاوپەیمانییە بتوانێت دامەزراوەی نێوخۆیی تۆکمە دروست بکات، دەتوانێت هێزی کورد لە هەر گۆڕانکارییەکدا چەند بەرابەر بکات و ببێتە ئەکتەرێکی کاریگەر لە دێموکراتیزەکردنی ئێراندا. یەکڕیزی لە خۆیدا تەنیا فەرمانێکی ئەخلاقی نییە، بەڵکوو بەرهەمی دامەزراوەیەکی تۆکمە و بنەماڕێژکراوە؛ بەبێ ئەمانە، پەرتەوازەیی بەردەوام خۆی بەرهەم دەهێنێتەوە.

پێکهاتنی هاوپەیمانیی کوردستانی تەنیا بژاردەیەک نییە، بەڵکوو زەروورەتێکی ستراتێژییە. لە کاتێکدا پێکهاتەی دەوڵەتی ئێران بەرەو گۆڕانکاریی گەورە دەچێت، ئەم هاوپەیمانییە دەتوانێت هێزی سیاسیی کورد چەند هێندە بکات و وەک ئەکتەرێکی سەرەکی لە پڕۆسەی دێموکراسی و داڕشتنەوەی دامەزراوەکانی داهاتوودا دەربکەوێت.