ئیبراهیم لاجانی

لە کاتێکدا ساڵی نوێی خوێندن دەست پێدەکات، ملیۆنان قوتابی و خێزانەکانیان لە جیاتی ئەوەی بە هیوا و دڵخۆشییەوە پێشوازی لە کردنەوەی دەرگای قوتابخانەکان بکەن، بە نیگەرانییەکی قووڵەوە ڕووبەڕووی داهاتووی خوێندنی منداڵەکانیان دەبنەوە. دەستپێکی ساڵی خوێندن بە سروشتی خۆی دەبێت بۆنەیەک بێت بۆ نوێبوونەوەی هیوا، پشکوتنی تواناکان و گەشەکردنی نەوەی داهاتوو؛ بەڵام لەژێر دەسەڵاتی کۆماری ئیسلامیدا، ئەم بۆنەیە بۆ بەشێکی زۆری کۆمەڵگە بووەتە وەبیرهێنەرەوەیەکی دیکەی هەژاری، نایەکسانی و بێدادیی کۆمەڵایەتی.

پەروەردە و فێرکردن تەنیا پرۆسەی گواستنەوەی زانیاری نییە؛ بەڵکوو بناغەی پێشکەوتنی کۆمەڵگە، پەرەپێدانی هۆشیاری، بەهێزکردنی ناسنامە و گەشەپێدانی کەسایەتیی مرۆڤە. هیچ کۆمەڵگەیەک بەبێ سیستەمێکی پەروەردەیی دادپەروەرانە و پێشکەوتوو ناتوانێت بەرەو ئازادی، دێموکراسی و گەشەپێدانی بەردەوام هەنگاو بنێت. بەڵام سیاسەتەکانی کۆماری ئیسلامی، پەروەردەیان لە مافێکی بنەڕەتییەوە گۆڕیوە بۆ دەرفەتێکی نایەکسان کە ڕادەی دەستڕاگەیشتن پێی، زیاتر بە داهات و پێگەی کۆمەڵایەتیی خێزانەکانەوە بەستراوەتەوە.

هەژاری و مەترسیی بێبەشبوون لە خوێندن

لە ماوەی ساڵانی ڕابردوودا، هەڵکشانی بێوچانی نرخەکان، دابەزینی توانای کڕینی خەڵک، بەرزبوونەوەی تێچووی ژیان و مووچەی ژێر هێڵی هەژاری، ژیانی کرێکاران، مامۆستایان و توێژە زەحمەتکێشەکانی کۆمەڵگەی خستووەتە ژێر فشارێکی بێوێنەوە. لە وەها بارودۆخێکدا، دابینکردنی سادەترین پێداویستییەکانی خوێندنیش بۆ هەزاران خێزان بووەتە بارێکی قورس.

نرخی کتێب و دەفتەر، قەڵەم و کەلوپەلی خوێندن، جلوبەرگی قوتابخانە، کرێی هاتووچۆ و ئەو پارەیەی بە ناونیشانی جۆراوجۆر لە دایک و باوکەکان وەردەگیرێت، ساڵ بە ساڵ زیاتر دەبێت. خێزانێک کە لە دابینکردنی نان و پێداویستییە سەرەتاییەکانی ژیاندا تووشی کێشەیە، چۆن دەتوانێت تێچووی خوێندنی چەند منداڵێک دابین بکات؟ دەرئەنجامی ئەم دۆخە، زیادبوونی ژمارەی ئەو منداڵانەیە کە ناچار دەبن قوتابخانە جێبهێڵن، زوو بچنە بازاڕی کار، یان بەهۆی نەبوونی دەرفەتی یەکسانەوە لە درێژەدان بە خوێندن بێبەش بن.

لە یاسای بنەڕەتیی کۆماری ئیسلامیدا باس لە خوێندنی خۆڕایی دەکرێت، بەڵام لە کردەوەدا ئەم بەڵێنە لە نێوەرۆک بەتاڵ کراوەتەوە. بە کەرتی تایبەتکردنی پەروەردە، گەشەی قوتابخانە ناحکوومییەکان و سەپاندنی خەرجیی جۆراوجۆر بەسەر خێزانەکاندا، مافی خوێندنی بۆ ژمارەیەکی زۆر لە منداڵان کردووەتە کاڵایەکی بازاڕی. بەم شێوەیە، کوڕ و کچی خێزانێکی دەوڵەمەند لە دەرفەتی فێربوونی باشتر بەهرەمەند دەبن، بەڵام منداڵی بنەماڵەیەکی کرێکار، کۆڵبەر، جووتیار و خێزانە هەژارەکان لە خراپترین بارودۆخی خوێندندا بەجێ دەمێنن.

قەیرانێکی قووڵ و پێکهاتەیی

فشاری ئابووری تەنیا بە خێزانەکانەوە سنووردار نییە؛ سیستەمی پەروەردە و فێرکردن خۆی لەنێو قەیرانێکی قووڵ و فرەڕەهەنددایە. کەمیی مامۆستای پسپۆڕ، قەرەباڵغیی پۆلەکان، کۆن و مەترسیداربوونی بینای قوتابخانەکان، نەبوونی پێداویستییە بنەڕەتییەکان و دابەزینی ئاستی فێرکردن، تەنیا بەشێکن لەو کێشانەی سیستەمی پەروەردەیی ئێرانیان گرتووەتەوە.

دەسەڵات لە جیاتی دانانی بەرنامەیەکی زانستی و درێژخایەن، پەنا بۆ چارەسەری کاتی و ناجێگیر دەبات. بەکارهێنانەوەی مامۆستایانی خانەنشین، زیادکردنی کاتژمێری وانەوتنەوە، دامەزراندنی کاتی و بەکارهێنانی مامۆستایانی گرێبەست بە مووچەی کەم، نیشانەی نەبوونی سیاسەتێکی بەرپرسانەیە. ئەم ڕێوشوێنانە نەک هەر قەیران چارەسەر ناکەن، بەڵکوو ماندووبوونی مامۆستایان، لاوازبوونی کوالێتیی فێرکردن و نائەمنیی پیشەیی زیاتر دەکەن.

بارودۆخی ژیان و گوزەرانی مامۆستایانیش بەشێکی جیانەکراوەی ئەم قەیرانەیە. مامۆستا کە ڕۆڵی بنەڕەتی لە پەروەردەکردنی نەوەی داهاتوودا هەیە، بە مووچەیەک ژیان دەکات کە لەگەڵ تێچووی ڕاستەقینەی ژیان یەک ناگرێتەوە. زۆرێک لە مامۆستایان ناچار دەبن بۆ دابینکردنی ژیانی خێزانەکانیان کاری دووەم و سێیەم بکەن. لە هەمان کاتدا، دەسەڵات لە جیاتی گوێگرتن لە داخوازییە ڕەواکانیان، وەڵامی کۆبوونەوە و ناڕەزایەتیی مەدەنیی مامۆستایان بە بانگهێشتکردن، هەڕەشە، زیندان و دەرکردن لە کار دەداتەوە.

سەپاندنی ئایدیۆلۆژیای دواکەوتووانە

یەکێک لە دیارترین تایبەتمەندییەکانی سیستەمی پەروەردەیی کۆماری ئیسلامی، ئایدیۆلۆژیکردنی قوتابخانە و نێوەرۆکی خوێندنە. لە جیاتی ئەوەی قوتابخانە شوێنی پەرەپێدانی بیرکردنەوەی ڕەخنەگرانە، زانست، داهێنان و لێکگەیشتنی مرۆڤانە بێت، دەسەڵات هەوڵی داوە بیکاتە ئامرازێک بۆ سەپاندنی بیروباوەڕی فەرمیی حکوومەت.

بودجە و سەرچاوەی بەرچاو بۆ بەرنامە و چالاکییە ئایدیۆلۆژییەکان تەرخان دەکرێت، لە کاتێکدا قوتابخانەکان لەگەڵ کەمیی مامۆستا، کەلوپەل، ئامێری گەرمکەرەوە، تاقیگە، کتێبخانە و شوێنی وەرزشی ڕووبەڕوون. بەرپرسانی ڕێژیم لە کۆنتڕۆڵکردنی ژینگەی قوتابخانە و چاودێریی هزریی قوتابیان دەدوێن، بەڵام بەرامبەر بە هەژاری، جێهێشتنی خوێندن و دابەزینی ئاستی فێرکردن بێدەنگن.

ئەم سیاسەتە دوژمنایەتییەکی ئاشکرایە لەگەڵ ئەرکی ڕاستەقینەی پەروەردە؛ چونکە فێرکردنی سەردەمیانە دەبێت قوتابی بۆ پرسیارکردن، بیرکردنەوە و بەرپرسیارێتیی کۆمەڵایەتی ئامادە بکات، نەک بۆ گوێڕایەڵیی بێ‌مەرج و قبووڵکردنی بیرێکی سەپێنراو.

قوتابی و مامۆستا؛ دەنگی ناڕەزایەتی و گۆڕان

لە ساڵانی ڕابردوودا، قوتابخانە و زانکۆکان تەنیا ناوەندی فێربوون نەبوون؛ بەڵکوو بوونەتە یەکێک لە مەیدانە سەرەکییەکانی دەربڕینی ناڕەزایەتیی کۆمەڵایەتی. بەشداریی بەرچاوی خوێندکاران و قوتابیان، بەتایبەتی کچان، لە بزووتنەوە ئازادیخوازییەکانی ساڵانی دواییدا نیشانی دا کە نەوەی نوێ ئامادە نییە ستەم، جیاکاری و سووکایەتیکردن بە کەرامەتی مرۆڤ قبووڵ بکات.

نەوەی نوێ داوای ئازادی، یەکسانی، مافی هەڵبژاردن و ڕێزگرتن لە ناسنامەی خۆی دەکات. هەر بۆیە، نیگەرانیی سەرەکیی دەسەڵات نەک چاکسازیی پەروەردە، بەڵکوو کۆنتڕۆڵکردنی قوتابخانە و خامۆشکردنی دەنگی ناڕازیی قوتابی و مامۆستایە. ئەمنیکردنی ژینگەی خوێندن و بەربەست دروستکردن لەبەردەم چالاکییە مەدەنی و پیشەییەکاندا، بەشێکە لە سیاسەتی گشتیی ڕێژیم بۆ بەرتەسککردنەوەی مەیدانی کۆمەڵگە.

بەڵام ئەزموون نیشانی داوە کە قوتابخانە بە سەرکوت و چاودێریی ئەمنی خامۆش ناکرێت؛ پرسیار و داواکاریی نەوەی نوێ لە ناخی ئەو قەیرانانەوە سەرچاوە دەگرێت کە دەسەڵات خۆی بەرهەمی هێناون.

پەروەردە لە کوردستان؛ بێبەشییەکی چەندلایەنە

لە کوردستانی ئێراندا، قەیرانی گشتیی پەروەردە لەگەڵ بێبەشی، نایەکسانی و جیاکاریی مێژوویی تێکەڵ بووە و دۆخێکی ئاڵۆزتر و نادادپەروەرانەتری دروست کردووە. ئەو سیاسەتە ناوەندگەرا و نادێموکراتیکانەی کە لە ماوەی دەیان ساڵدا بەسەر کوردستاندا سەپێنراون، لە بواری پەروەردەشدا کاریگەریی ڕاستەوخۆیان هەبووە.

زۆرێک لە شار، گوند و ناوچە سنووری و شاخاوییەکانی کوردستان بەدەست نەبوونی قوتابخانەی ستاندارد، کەمیی مامۆستای پسپۆڕ، بودجەی ناتەواو، خراپیی ڕێگاکانی هاتووچۆ و نەبوونی خزمەتگوزارییە بنەڕەتییەکانەوە دەناڵێنن. هەزاران قوتابی ناچار دەبن هەموو ڕۆژێک ڕێگایەکی دوور و مەترسیدار ببڕن تا بگەنە قوتابخانە. لە هەندێک ناوچەشدا، منداڵان لە بینای کۆن و نائەمن، کۆنتێنەر یان ژوورە ناتەواوەکاندا دەخوێنن.

هەژاری، بێکاری، پەرەنەسەندوویی و نەبوونی دەرفەتی ئابووری وای کردووە بەشێک لە منداڵانی کوردستان پێش تەواوکردنی قۆناغەکانی خوێندن، قوتابخانە جێبهێڵن. هەندێکیان ناچار دەبن بۆ یارمەتیدانی خێزانەکانیان دەست بە کار بکەن و هەندێکیش ڕوو لە کارە مەترسیدارەکانی دیکە دەکەن. ئەمە تەنیا کێشەیەکی ئابووری نییە؛ بەڵکوو دەرئەنجامی سیاسەتی سیستماتیکی بێبەشکردن و نادادپەروەریی ناوەندە بەرامبەر بە کوردستان.

زمانی دایک؛ مافێکی بنەڕەتی و نکۆڵیلێکراو

یەکێک لە دیارترین ڕووەکانی جیاکاری لە سیستەمی پەروەردەیی ئێراندا، بێبەشکردنی منداڵانی کوردە لە خوێندن بە زمانی دایکی خۆیان. زمان تەنیا ئامرازی پێوەندی نییە؛ بەڵکوو هەڵگری ناسنامە، مێژوو، کولتوور، بیرەوەریی کۆمەڵایەتی و جیهانبینیی هەر گەلێکە. فێربوون بە زمانی دایک، مافێکی بنەڕەتیی مرۆڤە و یەکێکە لە پێداویستییەکانی دادپەروەریی پەروەردەیی.

منداڵی کورد لە یەکەم ڕۆژی چوونە قوتابخانەوە ناچار دەکرێت بە زمانێک بخوێنێت کە زۆرجار زمانی ماڵ و ژینگەی ژیانی نییە. ئەم گۆڕانە لە قۆناغێکی هەستیاردا دەتوانێت پرۆسەی فێربوون دژوار بکات، هەستی نامۆیی دروست بکات و باوەڕبەخۆبوونی منداڵ لاواز بکات. لە هەمان کاتدا، نکۆڵیکردن لە زمانی کوردی هەستی بێبەشی و پشتگوێخستنی ناسنامەی نەتەوەیی قووڵتر دەکاتەوە.

داواکاریی خوێندن بە زمانی دایک دژایەتی لەگەڵ هیچ زمان یان گەلێکی دیکە نییە؛ بەڵکوو داواکارییەکە بۆ یەکسانی، دادپەروەری و ڕێزگرتن لە فرەچەشنیی نەتەوەیی و کولتووریی ئێران. دابینکردنی ئەم مافە دەبێت بەشێکی بنەڕەتی بێت لە هەر بەرنامەیەکی دێموکراتیک بۆ داهاتووی ئێران.

پەروەردە؛ مەیدانی خەبات بۆ ئازادی و دادپەروەری

چارەسەری قەیرانی پەروەردە بە دروشم، ڕێوشوێنی کاتی و گۆڕینی چەند بەڕێوەبەرێک بەدی نایەت؛ ئەم قەیرانە لە سروشتی نادێموکراتیک، ناوەندگەرا و جیاکارانەی سیستەمی سیاسیی ئێرانەوە سەرچاوە دەگرێت. دەسەڵاتێک کە سەرچاوەی گشتی بۆ دامودەزگا سەرکوتکەرەکان و پڕۆژە ئایدیۆلۆژییەکانی خەرج دەکات، بەڵام مامۆستا، قوتابی و قوتابخانە لە سادەترین پێداویستییەکان بێبەش دەکات، ناتوانێت بانگەشەی دادپەروەریی پەروەردەیی بکات.

پێویستە خوێندنی گشتی خۆڕایی، بە کوالێتیی بەرز و بەردەست بێت بۆ هەموو منداڵان؛ بودجەی پەروەردە بە شێوەیەکی دادپەروەرانە دابەش بکرێت؛ ژیان و کەرامەتی پیشەیی مامۆستایان دەستەبەر بکرێت؛ قوتابخانەکان لە دەستێوەردانی ئەمنی و ئایدیۆلۆژیک بپارێزرێن؛ مافی چالاکیی پیشەیی و مەدەنی بپارێزرێت و منداڵانی نەتەوەکانی ئێران بتوانن بە زمانی دایکی خۆیان بخوێنن.

لەگەڵ هەموو فشار و بەربەستەکاندا، مامۆستایانی خەباتکار، قوتابیانی هۆشیار و خێزانە بەرپرسیارەکان هێشتا گرنگترین هێزی بەرگریکردنن لە مافی خوێندن. خەباتی مامۆستایان بۆ مووچەی شیاو، پەروەردەی خۆڕایی و کۆتاییهێنان بە جیاکاری، تەنیا داواکارییەکی پیشەیی نییە؛ بەڵکوو بەشێکە لە خەباتی گشتیی خەڵک بۆ ئازادی، دێموکراسی، دادپەروەریی کۆمەڵایەتی و کەرامەتی مرۆڤ.

داهاتووی کۆمەڵگە لەنێو پۆلەکانی قوتابخانەدا بنیاد دەنرێت. کۆمەڵگەیەک کە منداڵەکانی لە خوێندن بێبەش بکات، مامۆستاکانی بخاتە ژێر فشار و زمان و ناسنامەی نەتەوەکان نکۆڵی لێ بکات، بناغەکانی داهاتووی خۆی لاواز دەکات. بەپێچەوانەوە، دابینکردنی خوێندنی یەکسان، زانستی و ئازاد، هەنگاوێکی بنەڕەتییە بەرەو بنیاتنانی کۆمەڵگەیەکی دێموکراتیک.

لە کوردستان، خەبات بۆ قوتابخانەیەکی باشتر لە خەبات بۆ مافە نەتەوەیی و دێموکراتیکەکان جیا نییە. مافی خوێندن بە زمانی دایک، دابەشکردنی دادپەروەرانەی سەرچاوەکان، کۆتاییهێنان بە بێبەشی و بەشداریی ڕاستەقینەی خەڵک لە بەڕێوەبردنی کاروباری خۆیاندا، هەموویان بەشێکن لە پرسی دێموکراسی و مافی دیاریکردنی چارەنووس.

بۆیە بەرگری لە مافی خوێندنی یەکسان بۆ هەموو منداڵانی ئێران و کوردستان، ئەمڕۆ زیاتر لە هەر کاتێکی دیکە، بەرگرییە لە داهاتوو؛ داهاتوویەک کە تێیدا هیچ منداڵێک بەهۆی هەژاری، ڕەگەز، شوێنی ژیان، زمان یان ناسنامەی نەتەوەییەوە لە خوێندن بێبەش نەکرێت؛ داهاتوویەک کە قوتابخانە تێیدا نەک ناوەندی سەپاندن، کۆنتڕۆڵ و زۆرداری، بەڵکوو مەیدانی فێربوون، ئازادی، یەکسانی و گەشانەوەی مرۆڤ بێت.