بەهار حوسەینی
هەندێک شێعر هەن کە لە چوارچێوەی لاپەڕەکانی کتێبدا نامێننەوە، بەڵکوو دەبنە بەشێک لە ژیانی خەڵک، لە یادەوەریی کۆمەڵایەتییاندا جێ دەگرن و لە کات و شوێنی جیاوازدا نەوە لەدوای نەوە تێکەڵ بە تراژێدیا و حەماسەکانی سەرکەوتنیان دەیانخوێننەوە. ئەو شێعرانە تەنها بەهۆی جوانیی وشە و ڕێکخستنی پیت و دێڕەکانیانەوە ناژین، بەڵکوو هێزیان لەو پەیوەندییەوە سەرچاوە دەگرێت کە لە نێوان دەق و ژیانی ڕاستەقینەی مرۆڤەکاندا دروست دەبێت.
«ئەی ڕەقیب» یەکێکە لەو دەقانەی کە لە بەندیخانەی ئەزموونی تاکەکەسیی شاعیرێکدا چەکەرەی کرد، بەڵام بەکاوەخۆ لە هەموو قوژبنێکی جیهانی کوردبووندا بنجی داکوتا و دواتر بوو بە زایەڵەی سروودی ڕابوونی نەتەوەیەک کە لە سەنگەری حەماسە و پێشمەرگایەتیدا، لە بۆنە نەتەوەییەکاندا، لە قوتابخانە و دامەزراوەکاندا و لە کاتە گرنگەکانی ژیانی سیاسی و کۆمەڵایەتیدا دەنگ دەداتەوە و بۆتە هێمای ورە و شکۆ و باوەڕبەخۆبوونی نەتەوەی کورد لە بەرانبەر تەوژمی لافاوی داگیرکاری و قڕان و لەنێوچووندا. ناوی دڵدار، یونس ڕەئوف، بە شێوەیەکی هەمیشەیی بەو شێعرەوە گرێ دراوە؛ بەڵام گرنگیی ئەم شاعیرە تەنیا لە نووسینی ئەو سروودەدا کورت نابێتەوە. بۆ تێگەیشتن لە کاریگەریی دڵدار، پێویستە سەرەتا سەیری ژیانی ئەو بکەین، پاشان بزانین شێعرەکە لە چ بارودۆخێکدا نووسراوە و چۆن لە دەقێکی شیعرییەوە گەیشتووەتە ئاستی نیشانەیەکی نەتەوەیی.
دڵدار بە ناوی تەواوی یونس ڕەئوف مەلا سەعدی، لە ٢٠ی فێورییەی ١٩١٨ لە شاری کۆیەی مەڵبەندی زانایان و ڕووناکبیران لەدایک بوو. ئەو لە سەردەمێکدا گەورە بوو کە کوردستان لە ڕووی سیاسی و کۆمەڵایەتییەوە ڕووبەڕووی گۆڕانکاری و ئاڵۆزیی زۆر ببووەوە. ژیانی ئەو لە ژینگەیەکی کوردیدا دەستی پێ کرد کە زمان و کولتوور و ناسنامەی نەتەوەیی هەموویان لەگەڵ پرسی دەسەڵات و داهاتووی سیاسیی کورد پەیوەندییان هەبوو.
خوێندنی سەرەتایی دڵدار لە ناوچەکانی ڕانیە و کۆیە بوو و دواتر لە هەولێر و کەرکووک درێژەی بە خوێندن دا. پاشان دەچێتە بەغدا و لە کۆلێژی یاسا خوێندنی زانکۆ دەست پێدەکات. ئەم ڕێڕەوی خوێندنە تەنیا زانیارییەک بۆ زانینی ژیاننامەی ئەو نییە؛ بەڵکوو نیشانەی ئەوەشە کە دڵدار لەگەڵ ژیانی ئەدەبی، گرنگی بە خوێندن و زانست و تێگەیشتن لە بارودۆخی کۆمەڵگاکەشی دەدات.
یەکەمین شێعری دڵدار لە ساڵی ١٩٣٥ لە گۆڤاری «ڕووناکی»دا بڵاو بووەتەوە. ئەو کاتە تەمەنی نزیکەی حەڤدە ساڵ بوو. ئەمە دەریدەخات کە پەیوەندیی ئەو بە شیعرەوە لە تەمەنی گەنجییەوە دەستی پێ کردبوو. دواتر بەشداریی لە ژیانی ڕۆشنبیری و سیاسیی کوردیدا کرد و پەیوەندیی لەگەڵ ڕێکخراوی نەتەوەیی ناسراو بە «حیزبی هیوا» هەبوو؛ ڕێکخراوێک کە لە مێژووی ڕێکخراوە سیاسییە مۆدێرنەکانی کورددا ڕۆڵ و پێگەیەکی بەرچاوی هەیە.
بەپێی زانیارییەکانی ئینسایکڵۆپیدیای ئێرانیکا، دڵدار یەکێک بوو لەو شاعیرانەی کە توانی توخمە ڕۆمانتیک و واقیعییەکان بخاتە نێو شیعری کوردییەوە. ئەو بەرهەمانەی تەنها دەربڕینی هەست و خۆشەویستی نەبوون؛ بەڵکوو بەشێکیان لەگەڵ ژیانی ڕۆژانە، ئازار و هیوا و بارودۆخی کۆمەڵگادا پەیوەندییان هەبوو. دڵدار لە ساڵی ١٩٤٨ لە کاتێکدا کە تەنیا سی بەهار لە تەمەنی تێپەڕیبوو، لە شاری هەولێر کۆچی دوایی کرد، بەڵام بەرهەمە ئەدەبییەکانی، لە نێو هەست و ژیانی نەتەوەکەیدا ڕەنگیان دایەوە و بۆ هەمیشه مانەوە.
بەناوبانگترین بەرهەمی دڵدار شێعری سروودی نەتەوەیی «ئەی ڕەقیب»ە؛ شێعرێک کە لە ساڵی ١٩٣٨ نووسراوە. ئەو کاتە دڵدار لە زینداندا بوو. سەرچاوە مێژووییەکان لە دیاریکردنی شوێنی زیندانەکەدا هەموو یەکدەنگ نین؛ بۆیە باشترە لە باسکردنی ئەم ڕووداوەدا بە هەمان زانیارییە پشت ببەستین کە سەرچاوەکان لەسەری هاوڕان: شێعرەکە لە ماوەی بەندکردنی شاعیر و لە نێو بەندیخانەدا نووسراوە.
ئەم خاڵە بۆ تێگەیشتن لە قووڵایی واتا و فەلسەفەی سەرهەڵدانی ئەو شێعرە لە هزری شاعیردا زۆر گرنگە. چونکە دڵدار لە دۆخێکدا بوو کە ئازادیی تاکەکەسیی سنووردار کرابوو، بەڵام دەقێکی خولقاند کە ئەو سنوورەی تێپەڕاند. زیندان دەتوانێت جەستەی مرۆڤ لە شوێنێکدا ڕابگرێت، بەڵام ناتوانێت بە ئاسانی بیر و خەیاڵ و وشەکانی بۆ هەمیشە لە کار بخات. لە «ئەی ڕەقیب»دا ئەم ناکۆکییە بە شێوەیەکی هونەری دەردەکەوێت: لە لایەکەوە دەنگی شاعیرێکی بەندکراو دەبیسترێت و لە لایەکی دیکەوە ئەو دەنگە باس لە ژیان و مانەوە و بەردەوامیی نەتەوەیەک دەکات.
دەستپێکی شێعرەکە بە بانگکردنی «ئەی ڕەقیب» سەرنج ڕادەکێشێت. ئەم بانگکردنە تەنها وشەیەکی بێلایەن نییە؛ شێعرەکە لە سەرەتاوە گفتوگۆیەک دروست دەکات. شاعیر کەسێک یان هێزێک بەرامبەر خۆی دادەنێت و لەگەڵیدا قسە دەکات. بەڵام لە نێو ئەم گفتوگۆیەدا، دەنگی «من»ی شاعیر بە هێواشی دەگۆڕێت بۆ دەنگی «ئێمە» کە نوێنەرایەتیی کۆمەڵێک مرۆڤ و لە ڕاستیدا نەتەوەیەک دەکات کە ڕەقیب خەونی لەنێوچوونی پێوە دەبینێت. ئەو دێڕە شیعرەی کە دەست و قەڵەمی دڵدار لە ژووری ساردوسڕی گرتووخانەکەیدا دەیهێنێتە سەر کاغەز، تەنها هەستی وەڕەزبوونی کەسێکی بەندکراو نییە؛ بەڵکوو دەنگی خەڵکێکە کە دەیانەوێت بوون و مانەوەی خۆیان بە شەکاوەڕاگرتنی ئاڵاکەیان لە نێو دەریای خوێن و شۆڕشدا بسەلمێنن.
یەکێک لە بەناوبانگترین دێڕەکانی شێعرەکە ئەوەیە:
«کەس نەڵێ کورد مردووە، کورد زیندووە»
لە ڕووی ماناوە، ئەم دێڕە ڕەتکردنەوەیەکی ڕوونە بۆ هەر بانگەشەیەک کە بوونی کورد کۆتایی هاتووە یان لە مێژوودا ون بووە. بەڵام گرنگیی دێڕەکە تەنها لە مانای ڕاستەوخۆی وشەکانی نییە؛ لە شێوازی دەربڕینەکەشە. شاعیر بە وشەی «کەس نەڵێ» قسەکەی بە شێوەیەکی گشتی دەکات. ئەو قسەیە بە تاکێک سنووردار ناکات، بەڵکوو وەک وەڵامێک بۆ هەر کەسێک دەیخاتە ڕوو کە بوونی کورد ڕەت دەکاتەوە.
دووبارەکردنەوەی بیرۆکەی ژیان و زیندوویی، لەگەڵ ڕێکخستنی کورت و ڕوونی دێڕەکە، وای کردووە ئەم بەشە بە ئاسانی لە بیر نەچێت. لە شێعرەکەدا، ژیان تەنها مانای زیندووبوونی جەستە نییە؛ مانای بەردەوامبوونی زمان، یادەوەری، هەست بە هاوبەشی و توانای دروستکردنی داهاتووشە. ئەم مانایە بە تایبەتی لەوەدا دەردەکەوێت کە شاعیر لە دۆخی بەندکردندا باس لە زیندوویی دەکات.
لە بەشەکانی دیکەی شێعرەکەدا، ئاڵا و نیشانەی هاوبەشیی نەتەوەیی دەبنە ناوەندی وێنەسازیی شاعیر. ئاڵا لێرەدا تەنها پارچەیەک قوماش نییە؛ بەڵکوو وێنەیەکی کۆکراوەیە لە یادەوەری و هیوای هاوبەش. کاتێک شاعیر باس لە ئاڵا دەکات، لە ڕاستیدا باس لەوە دەکات کە مرۆڤەکان چۆن خۆیان بە بەشێک لە کۆمەڵێکی فراوانتر دەزانن.
یەکێک لە هۆکارە سەرەکییەکانی بەردەوامیی «ئەی ڕەقیب»، سروودبوونی ئەو شیعرەیە. هەموو شێعرێک ناتوانێت ببێتە سروودێکی نیشتمانی؛ چونکە سروود پێویستی بە ڕیتم، دووبارەبوونەوە، ڕوونیی دەربڕین و توانای بەشداریپێکردنی گوێگر هەیە. شێعرەکەی دڵدار لە ڕووی زمان و ڕێکخستنی دێڕەکانەوە ئەو تایبەتمەندییانەی تێدایە کە یارمەتیی گواستنەوەی لە دەقێکی نووسراوی سەر کاغەزەوە بۆ سروودێک داوە کە بە ئاسانی دەتوانێ جێگەی خۆی لە هزر و دڵی چین و توێژە جۆراوجۆرەکانی نەتەوەکەیدا بکاتەوە و ببێتە ویردی سەرزاری گەورە و بچووک.
لە خوێندنەوەی شێعرێکدا، خوێنەر بە تەنیا لەگەڵ دەقەکەدا دەبێت؛ بەڵام لە سروودێکی هاوبەشدا، دەنگەکان کۆ دەبنەوە. ئەوەی پێشتر لە پەڕەیەکدا نووسرابوو، دەبێتە ئەزموونێکی هاوبەش لە نێوان ژمارەیەکی زۆری مرۆڤدا. لەو کاتەدا، سروود تەنیا هونەر نییە، بەڵکوو دەبێتە ڕێگایەک بۆ دروستکردنی هەستی هاوبەشی و ژیلەمۆیەک بۆ هەڵگیرساندنەوەی ئاگری دامرکاوی ڕۆحی نەتەوە.
لە ساڵی ١٩٤٦، کاتێک کۆماری کوردستان لە مەهاباد ڕاگەیەندرا، «ئەی ڕەقیب» وەک سروودی ئەو کۆمارە هەڵبژێردرا. ئەمە ڕووداوێکی گرنگ بوو، چونکە شێعرەکە لە ئاستی بەرهەمێکی ئەدەبییەوە هاتە نێو بۆنەیەکی فەرمیی سیاسی و ڕووداوێکی مێژوویی گرنگ. گرنگە ئەوەش بزانین کە دڵدار لەو کاتەدا هێشتا لە ژیاندا بوو؛ واتە لە ژیانی خۆیدا شاهیدی ئەوە بوو کە چۆن بەرهەمەکەی لە دەقێکی شیعرییەوە بوو بە هێمای زیندووبوون و ڕاسانەوەی نەتەوەیەک.
دواتر، لە ساڵی ١٩٩٢ەوە، «ئەی ڕەقیب» وەک سروودی فەرمیی هەرێمی کوردستانیش ناسێنرا. بەم شێوەیە، شێعرەکە لە دوو قۆناغی مێژوویی جیاوازدا ڕۆڵێکی فەرمی و نەتەوەیی وەرگرت: یەکەمجار لە کۆماری کوردستانی مەهاباد و دواتر لە هەرێمی کوردستان.
لە مەودای نێوان دامەزرانی ئەو دوو کیانە نەتەوەییەشدا بۆ ماوەی دەیان ساڵ زایەڵەی «ئەی ڕەقیب» لە نێو هەناسەی سەنگەرەکانی شۆڕش، لە ترپەی دڵی چیا و گوند و مەزرا، تێکەڵ بە شەپۆلی پارازیت لێدراوی ڕادیۆی شۆڕشەکان و لە سەر لاپەڕەی پەرتووک و گۆڤار و ڕۆژنامە و تراکت و شەونامە نهێنییەکاندا، لەسەر لێوی شەقارگرتووی پێشمەرگە و لە ململانێی خوێناویی نێوان ڕووناکی و تاریکیدا دەنگی داوەتەوە و تۆوی هیوا و باوەڕبەخۆبوونی لە دڵی نەوەکانی دواڕۆژدا چاندووە.
ئەم بەردەوامییە نیشان دەدات کە هێزی دەقەکە تەنها بە بارودۆخی ساڵی ١٩٣٨ یان ١٩٤٦ سنووردار نەماوە.
لەگەڵ ئەوەشدا، نابێت ژیانی ئەدەبیی دڵدار تەنیا لە نێو ئەو بەرهەمەدا کورت بکەینەوە. ئەو بەرهەمی دیکەشی هەبوو و لە گۆڕەپانی شیعری کوردیدا کاریگەریی خۆی هەبوو. ئینسایکڵۆپیدیای ئێرانیکا ئاماژە بەوە دەکات کە دڵدار توخمە ڕۆمانسی و واقیعییەکانی خستە نێو شیعری کوردییەوە و ژمارەیەک لە شیعرەکانی لەلایەن هونەرمەندانەوە کراونەتە گۆرانی.
ئەم زانیارییە گرنگە، چونکە یارمەتیمان دەدات دڵدار وەک شاعیرێکی چەندڕەهەندی ببینین، نەک تەنها وەک ناوی نووسەری سروودێک. لە بەرهەمە ئەدەبییەکانیدا، هەست و خۆشەویستی و ژیانی مرۆڤ و بارودۆخی کۆمەڵگا جێگای خۆیان هەیە. بەو پێیە، «ئەی ڕەقیب» دەبێت وەک بەشێکی گرنگ لە کۆی ئەزموونی ئەدەبیی ئەو بخوێندرێتەوە، نەک وەک تەواوی ئەو ئەزموونە.
هەروەها، خوێندنەوەی بەرهەمەکانی دڵدار دەرفەتێکە بۆ تێگەیشتن لە گۆڕانی شیعری کوردی لە سەدەی بیستەمدا؛ ئەو سەردەمەی شاعیران هەوڵیان دەدا لە نێوان شێوازی کۆنی شیعری کوردی و دەربڕینی نوێدا پردەبازێک دروست بکەن. دڵدار لەو ڕەوتەدا شوێنی خۆی هەیە، چونکە زمانێکی ڕوون و هەستێکی زیندووی بەکار دەهێنا و توانی هەندێک لە بابەتە گشتییەکان بخاتە نێو شێعری خۆیەوە.
دەرئەنجام:
ئەگەرچی دڵدار لە ساڵی ١٩٤٨ بە جوانەمەرگی سەری نایەوە، بەڵام یادگارە ناوازەکەی بۆ نەتەوەکەی واتە «ئەی ڕەقیب» لەگەڵ کۆتایی ژیانی ئەو کۆتایی نەهات، لە ماوەیەکی درێژدا لە نێو نەوە جیاوازەکاندا گەڕایەوە و بوو بە بەشێک لە یادەوەریی هاوبەشی کورد. ئەمە یەکێکە لە تایبەتمەندییە سەرسوڕهێنەرەکانی ئەدەب: هەندێکجار دەقێک دوای مردنی نووسەرەکەی دەست بە ژیانێکی نوێ دەکات؛ ژیانێک کە خوێنەران و گوێگران و ئەو کۆمەڵگایەی دەقەکەیان بەخۆوە گرتووە بەردەوامیی پێ دەدەن.
گرنگیی «ئەی ڕەقیب» لەوەدا نییە کە تەنها لە بۆنە فەرمییەکاندا دەخوێندرێتەوە، بەڵکوو لەوەدایە کە هێشتا دەتوانێت پرسیارێکی گرنگ لەبەردەم گوێگر دابنێت: چۆن کۆمەڵێک مرۆڤ، لەگەڵ هەموو جیاوازییەکانیاندا، هەست بە هاوبەشی و مانەوە دەکەن؟ چۆن زمانێک و شێعرێک دەتوانێت ببێتە بەشێک لە ناسنامەی گشتی؟
دڵدار لە ژیانێکی کورتدا بەرهەمێکی دروست کرد کە تەمەنێکی درێژی هەبوو. ئەو لە زیندانەوە دەستی بە نووسینی دەقێک کرد کە دواتر لە سەر زاری خەڵکدا گەڕا. بەڵام ئەوەی ئەم مێژووە بە مانا دەکات، تەنیا چارەنووسی شێعرەکە نییە؛ بەڵکوو توانای ئەوەیە کە هەر جارێک دەخوێندرێتەوە، هەستێکی نوێ لە ناخی گوێگردا دروست بکات. لەبەر ئەوە، «ئەی ڕەقیب» تەنها بەرهەمێکی مێژوویی نییە؛ دەقێکی زیندووە کە لە نێوان ئەدەب، مێژوو و ژیانی ڕۆژانەی کورددا بەردەوام دەژیت.
«کەس نەڵێ کورد مردووە، کورد زیندووە»، دووبارەکردنەوەی بیرۆکەی ژیان و زیندوویی، لەگەڵ ڕێکخستنی کورت و ڕوونی دێڕەکەیە. ئەمەش وای کردووە ئەم بەشە بە ئاسانی لە بیر نەچێت. لە شێعرەکەدا، ژیان تەنها مانای زیندووبوونی جەستە نییە؛ مانای بەردەوامبوونی زمان، یادەوەری، هەست بە هاوبەشی و توانای دروستکردنی داهاتووشە. ئەم مانایە بە تایبەتی لەوەدا دەردەکەوێت کە شاعیر لە دۆخی بەندکردندا باس لە زیندوویی دەکات.
