کوردستان میدیا

ماڵپەڕی ناوەندیی حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران

ڕۆڵی «سەرمایەداری» لە ئایندەی ڕۆژهەڵاتی کوردستان

12:39 - 26 خەزەڵوەر 2726

حەسەن قارەمانی

ئایندەی ئابووریی ڕۆژهەڵاتی کوردستان تەنیا بە پرسی سامانە سروشتییەکان، هەلومەرجی جوغرافی، یان خواستی سیاسییەوە بەند نییە. بە پلەی یەکەم پەیوەندیی بە توانای کۆمەڵگەوە هەیە بۆ ڕێکخستنی سەرچاوە ئابوورییەکانی، پەرەپێدانی دامەزراوە بەرهەمدارەکان و ڕەخساندنی زەمینە بۆ دروستکردنی بەهای درێژخایەن.

سەرەڕای هەبوونی سامانە سروشتییە بەرچاوەکان، پەیوەندییە بازرگانییە ستراتیژییەکان و سەرمایەی مرۆیی بەرفراوان، زۆرێک لە ناوچەکانی ڕۆژهەڵاتی کوردستان بەدەست بێکاری، سنوورداربوونی پیشەسازی، پەراوێزخستنی ئابووری و نەبوونی دەرفەتی وەبەرهێنانەوە دەناڵێنن. ئەم کێشانە دەبێت پەیوەست بە پێکهاتەی ئابووریی ناوەندیی ئێران، شێوازەکانی وەبەرهێنانی ناوچەیی و گەمارۆ نێودەوڵەتییەکانەوە شی بکرێنەوە.

ڕۆژهەڵاتی کوردستان پێویستی بە پەرەپێدانی تێڕوانینێکی پراگماتیکتر و بنەمایەکی دامەزراوەیی بەهێزتر بۆ سەرمایە و ئابووریی بازاڕ هەیە. ململانێ ئایدیۆلۆژییە مێژووییەکانی نێوان بزووتنەوە سیاسییەکان و «سەرمایەداری» دەبێت بگۆڕدرێن بۆ باسێکی بنیاتنەر سەبارەت بەوەی کە چۆن سەرمایەی تایبەت، وەبەرهێنانی گشتی و بەرژەوەندییە کۆمەڵایەتییەکان دەتوانن کارلێک بکەن بۆ دروستکردنی توانای بەرهەمهێنان، ڕەخساندنی هەلی کار و باشترکردنی خۆشگوزەرانیی گشتی.

گەشەسەندنی ئابووری بۆ کوردستان چی دەگەیەنێت؟

کاتێک باس لە گەشەسەندنی ئابووری دەکەین، بەزۆری چەمکەکە بە گەشەی ئابووری، وەبەرهێنان، پیشەسازی، ژێرخانی ئابووری و زیادبوونی هەلی کارەوە دەبەستینەوە. ئەم هۆکارانە گرنگن، بەڵام تەنیا بەشێک لە پرۆسەیەکی ئابووری-کۆمەڵایەتیی ئاڵۆزتر پێک دەهێنن.

گەشەسەندنی ئابووری لە بنەڕەتدا پەیوەندی بە توانای کۆمەڵگەیەکەوە هەیە بۆ دروستکردن، ڕێکخستن و بەرهەمهێنانەوەی بەهای ئابووری بە تێپەڕبوونی کات. ئەمەش بەو مانایەیە کە سەرچاوەکان دەبێت بگۆڕدرێن بۆ توانای بەرهەمهێنان، زانست، گەشەپێدانی تێکنۆلۆژی، سەقامگیریی دامەزراوەیی و باشترکردنی بارودۆخی ژیان.

بۆیە پرسیارە چارەنووسسازەکە تەنیا ئەوە نییە کە کوردستان چۆن دەتوانێت سەرمایەی زیاتر ڕابکێشێت، بەڵکوو ئەوەیە کە چۆن ئەم سەرمایەیە ڕێک بخرێت و سوودی لێ وەربگیرێت بۆ دروستکردنی ئابوورییەکی سەربەخۆتر، بەرهەمدارتر و هەمەچەشنتر.

پێویستە جیاوازی بکرێت لە نێوان «فراوانبوونی ئابووری» و «گەشەسەندنی ئابووریی پێکهاتەیی». ئابوورییەک دەتوانێت بۆ ماوەیەک گەشەیەکی خێرا نیشان بدات، بێ ئەوەی لە بنەڕەتدا پێکهاتەی بەرهەمهێنانی خۆی بگۆڕێت. ئەگەر گەشەکردن بە شێوەیەکی سەرەکی لەسەر بنەمای هەناردەکردنی مادەی خاو، خەرجییە گشتییەکان و پشتبەستن بە هاوردەکردن بێت، ئەوا مەترسیی دروستبوونی لاوازیی ئابووری هەیە، نەک توانای کێبڕکێی درێژخایەن.

بۆیە دەبێت گەشەسەندنی داهاتووی کوردستان لەسەر بنەمای ئەم پرسیارە ناوەندییە هەڵبسەنگێندرێت:

ئایا کۆمەڵگەی کوردی دەتوانێت سەرچاوە ئابوورییەکانی بگۆڕێت بۆ توانای بەرهەمهێنانی سەربەخۆ، دامەزراوەی بەهێز و خۆشگوزەرانیی کۆمەڵایەتیی بەردەوام؟

زۆر گرنگە لەوە تێبگەین کە «سەرمایە» و «سەرمایەداری» دوو چەمکی جیاوازن.

یەکێک لە پرسە ئایدیۆلۆژییە هەرە بەرچاوەکانی مێژووی بزووتنەوەی سیاسیی کورد، چۆنیەتیی مامەڵەکردن لەگەڵ «سەرمایەدارەکان»دا بووە. لە ژێر کاریگەریی ڕەوتە جۆراوجۆرە سۆسیالیستی و چەپە ڕادیکاڵەکاندا، تێڕوانینێکی نەرێنی بۆ سەرمایەداران پەرەی سەند.

دەکرێت سەرمایە بەو سەرچاوە دارایی، مادی و ڕێکخراوەییە پێناسە بکرێت کە بۆ دروستکردنی بەهای ئابووری بەکار دێت. ئەمەش دامەزراوەکانی بەرهەمهێنان، ئامێر، تێکنۆلۆژی، ژێرخان و سەروەت و سامانی دارایی دەگرێتەوە. لە بەرامبەردا، «سەرمایەداری» سیستەمێکی ئابوورییە کە خاوەندارێتیی تایبەت، ئاڵوگۆڕی بازاڕ، کەڵەکەکردنی سەرمایە و چالاکییە قازانجخوازەکان ڕۆڵی سەرەکیی تێدا دەگێڕن. ئەم جیاکارییە بۆ هەر باسێکی ئابووری زۆر گرنگە.

ڕەخنەگرتن لە قۆرخکاری، بەهرەکێشی، چڕبوونەوەی دەسەڵاتی ئابووری و کۆمپانییە پاوانخوازەکان، بەو مانایە نییە کە مرۆڤ دەبێت پێکهێنانی سەرمایە، کارگەی تایبەت یان وەبەرهێنان ڕەت بکاتەوە. بەپێچەوانەوە، کۆمەڵگەیەک کە دەستی بە سەرمایەی بەرهەمدار نەگات، ڕەنگە گەشەکردنی پیشەسازی، ڕەخساندنی هەلی کار، زیادکردنی بەرهەمهێنان و کەمکردنەوەی پشتبەستن بە هاوردەکردنی بەرهەمی دەرەکی بۆ ئاستەم بێت.

لە ڕوانگەی ئابووریی نیشتمانییەوە، کەڵەکەبوونی سەرمایە یەکێکە لە مەرجە بنەڕەتییەکانی گەشەپێدانی بەرهەمهێنانی درێژخایەن. بەڵام گرنگیی ئابووری-کۆمەڵایەتیی سەرمایە، تەنیا بە قەبارەکەی دیاری ناکرێت، بەڵکوو بە چۆنیەتیی بەکارهێنان و ئەو کەرتانەشەوە بەندە کە وەبەرهێنانی تێیاندا دەکرێت، هەروەها بەو بارودۆخە دامەزراوەییەشەوە کە چالاکییەکان ڕێک دەخات.

بۆیە پێویستە مشتومڕی کۆمەڵایەتی لە نێو کورددا، لە دژایەتییەکی سادەکراوی نێوان «سەرمایەداری» و کرێکارییەوە بگوازرێتەوە بۆ باسێکی پێشکەوتووتر لەسەر سەرمایەی بەرهەمدار، بەرپرسیارێتیی کۆمەڵایەتی، هەلومەرجی کێبڕکێی دادپەروەرانە و دیموکراتیزەکردنی ئابووری. ئابوورییەکی سەرکەوتوو پێویستی بە هەردوو لایەنی سەرمایەدار و کرێکار هەیە، هەروەها بە خاوەنکاران و دامەزراوە گشتییە لێهاتووەکانیش. کلیلەکە بریتییە لە دروستکردنی سیستەمێکی ئابووری کە تێیدا ئەم لایەنانە بتوانن بەشداری لە دروستکردنی بەهای هاوبەشدا بکەن، بەبێ ئەوەی ئیمتیازە ئابوورییەکان بگۆڕدرێن بۆ باڵادەستیی سیاسی.

ململانێی ئایدیۆلۆژیی مێژوویی و لێکەوتە ئابوورییەکان

بزووتنەوەی سیاسیی کورد لە مێژوودا لە ژێر هەلومەرجێکی تایبەتدا پەرەی سەندووە؛ هەلومەرجێک کە بە سیاسەتی سەرکوتگەریی نەتەوەیی، خەباتی چەکداری، ململانێی چینایەتی و پەراوێزخستنی سیاسیی نێودەوڵەتی دەناسرێتەوە. لەم چوارچێوە مێژووییەدا، ڕەوتە سۆسیالیستی و شۆڕشگێڕەکان کاریگەرییەکی بەرچاویان بەسەر بەشێک لە مشتومڕە سیاسی و فیکرییەکاندا هەبوو. ئەم کاریگەرییە یارمەتیدەر بوو بۆ ورووژاندنی پرسیار سەبارەت بە چینایەتی، نایەکسانیی ئابووری، دادپەروەریی کۆمەڵایەتی و دابەشکردنی سەرچاوەکان؛ ئەم پرسیارانە هێشتاش گرنگیی خۆیان هەیە.

بەڵام کێشەکە کاتێک سەر هەڵدەدات کە تێگەیشتنە ئایدیۆلۆژییەکان بە شێوەیەک بەکار بهێنرێن کە ڕێگری لە تێگەیشتنێکی واقیعییانە لە کارکردنی ئابووری بکەن.

کاتێک ئابووریی نافەرمی دەبێتە نیشانەی بێکاریی پێکهاتەیی

یەکێک لە دیارترین نیشانەکانی لاوازیی ئابووری لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان، «کۆڵبەری»ـیە؛ گواستنەوەی مەترسیداری کاڵا بەسەر سنوورەکاندا، کە بووەتە سەرچاوەی بژێوی بۆ زۆرێک لە خەڵکی ناوچە سنوورییەکان.

نابێت کۆڵبەری تەنیا وەک پرسێکی ئاسایشی سنوور یان بازرگانیی نایاسایی سەیر بکرێت؛ بەڵکوو دەبێت وەک ڕەنگدانەوەی دەرفەتی سنوورداری کار و نەبوونی کاری سەقامگیر و بەرهەمدار شی بکرێتەوە.

کاتێک مرۆڤەکان ناچارن بۆ پەیداکردنی بژێوی، پەنا بۆ کارێکی پڕمەترسی وەک کۆڵبەری ببەن، ئەمە بەفیڕۆدانی بەرچاوی سەرمایەی مرۆییە. لێکۆڵینەوەکان دەریان خستووە کە ئەم دیاردەیە ڕاستەوخۆ بەستراوەتەوە بە بێکاری، پەراوێزخستنی ئابووری و نەبوونی سەقامگیریی پیشەیی.

بۆیە چارەسەری درێژخایەن پێویستی بە وەبەرهێنان لە بازرگانیی خۆماڵی، ڕەخساندنی دەرفەتی بازرگانیی یاسایی، گەشەپێدانی پیشەسازی، ژێرخانی گواستنەوە و ڕاهێنانی پیشەیی هەیە.

تەنیا کاتێک کۆمەڵگە بتوانێت سەرچاوەکانی خۆی بکات بە توانای بەرهەمهێنان، گەشەسەندنی ئابووریی ڕاستەقینە دەست پێ دەکات.

ئابوورییەکی نوێ بۆ ڕۆژهەڵاتی کوردستان

ئایندەی ئابووریی ڕۆژهەڵاتی کوردستان، تەنیا لەسەر بنەمای دیدگای سیاسی، سامانی سروشتی، یان هیوای ئاڵوگۆڕی داهاتوو بنیات نانرێت. ڕۆژهەڵاتی کوردستان پێویستی بە ستراتیژییەکی درێژخایەنە بۆ گۆڕینی پێکهاتە ئابوورییەکان، بەهێزکردنی دامەزراوە کۆمەڵایەتییەکان و ڕەخساندنی زەمینە بۆ ئابوورییەکی بەردەوام و بەرهەمدار. پرسیاری چارەنووسساز تەنیا ئەوە نییە کە ڕۆژهەڵاتی کوردستان چ سەرچاوەیەکی لەبەردەستە، بەڵکوو ئەوەیە کە چۆن دەتوانرێت ئەو سەرچاوانە بۆ وەبەرهێنان، هەلی کار، زانست و خۆشگوزەرانیی درێژخایەن بگۆڕدرێن.

هەروەها پەرەسەندنێکی لەم چەشنە پێویستی بە پەیوەندییەکی نوێ هەیە لە نێوان سەرمایە، کار و دامەزراوە سیاسییەکاندا. نابێ چیتر دژایەتییە ئایدیۆلۆژییە مێژووییەکان و بێمتمانەیی بە سەرمایەی تایبەت، ڕێگر بن لە بەردەم گفتوگۆیەکی بنیاتنەر سەبارەت بە کارگێڕی، وەبەرهێنان و دروستکردنی بەهای ئابووری. سەرمایە نە دەبێ وەک کێشەیەک لە خۆیدا سەیر بکرێت و نە دەسەڵاتی بێسنووری پێ بدرێت؛ بەڵکوو دەبێ لەسەر بنەمای چۆنیەتیی بەکارهێنان، چۆنیەتیی دروستکردنی بەها و شێوازی دابەشکردنی قازانجە ئابوورییەکان لە کۆمەڵگەدا، هەڵسەنگاندنی بۆ بکرێت.

بۆیە ئامانج دەبێ پەرەپێدانی مۆدێلێکی ئابووری بێت کە تێیدا خاوەندارێتیی تایبەت لەگەڵ دادپەروەریی کۆمەڵایەتی، کێبڕکێی دادپەروەرانە، بارودۆخی کاری پارێزراو و بەرپرسیارێتیی دامەزراوەیی تێکەڵ بکرێت. ئابوورییەکی کارا پێویستی بەو کۆمپانییانەیە کە بوێریی وەبەرهێنانیان هەیە و بەو دامەزراوانەش کە دەتوانن شەفافییەت، دڵنیایی یاسایی و ڕێسا درێژخایەنەکانی کایەکە گەرەنتی بکەن. بەبێ ئەم مەرجانە، مەترسیی ئەوە هەیە سەرمایە لە گرووپە سنووردارەکاندا چڕ ببێتەوە، لەبری ئەوەی بەشداری لە گەشەسەندنی کۆمەڵایەتیی فراوانتردا بکات.

لەم پرۆسەیەدا، پێویستە سەرمایەداران، کرێکاران، زانایان، پیشەوەران، ژنان، گەنجان و کۆمەڵگەی مەدەنی، وەک ئەکتەری سەربەخۆ، بەڵام وابەستە بە یەکتر هەژمار بکرێن. کارامەیی، ئەزموون و دەرفەتی وەبەرهێنانی ڕەوەندی کوردیش دەتوانێ ڕۆڵێکی گرنگ بگێڕێت، بەو مەرجەی متمانە، دامەزراوەی کارا و دەرفەتی ڕوون بۆ وەبەرهێنانی درێژخایەن هەبێت.

بۆیە ئاڵنگاریی ڕاستەقینە بۆ ڕۆژهەڵاتی کوردستان ئەوەیە کە لە ئابوورییەکەوە کە خاوەن دەرفەتی سنووردار و بژێویی نافەرمییە، بگوازرێتەوە بۆ ئابوورییەک کە لەسەر بنەمای بەرهەمهێنان، داهێنان، مەعریفە و توانای دامەزراوەیی دامەزراوە. ئەمەش نەک تەنیا ئیرادەی سیاسی بۆ گۆڕانکاری، بەڵکوو چاکسازیی بەرجەستەی ئابووری و گفتوگۆیەکی کۆمەڵایەتیی فراوانی دەوێت بۆ ئەوەی بزانرێت ڕۆژهەڵاتی کوردستان پێویستی بە چ مۆدێلێکی گەشەپێدان هەیە.

ئایندەی ڕۆژهەڵاتی کوردستان تەنیا بەو سامانە سروشتییانەی کە هەیەتی دیاری ناکرێت، بەڵکوو بە توانای ڕێکخستنی ئەو سامانە بە شێوەیەکی بەرهەمدار و دادپەروەرانە دیاری دەکرێت. تەنیا کاتێک سەرمایە ببێتە وەبەرهێنان، زانست ببێتە داهێنان، کارگێڕی ببێتە مایەی دروستبوونی هەلی کار و دامەزراوەکان بتوانن متمانە بەرهەم بهێنن، گەشەسەندنی ئابووریی بەردەوام دروست دەبێت. ئەمەش بناغەی ئابوورییەکە کە نەک هەر گەشەکردن دروست دەکات، بەڵکوو دەرفەتی خەڵک، سەربەخۆیی و خۆشگوزەرانیی داهاتووی کۆمەڵگە بەهێزتر دەکات.