N. Sefiye xalidî

Sedema rêjeya kêmtir a xwandina nûçeyan/ govaran û bi kar anîna turên civakî di nav jinan li Kurdistanê de li gorî mêran bi giştî encama tevlîheviyek ji faktorên avahî, çandî û takekesî ye ku di vê babetê de wekî jêrîn tê dîyar kirin:

1. Rolên zayendî û zexta demê di civaka Îranê de, beşek mezin ji karên malê û lênêrîna zarok û extiyaran dikeve ser milê jinan. Di encamê de: Dema wan a vala kêmtir e ku bi rêkûpêk nûçeyan bişopînin. Tenê hêza wê hene ku ber bi formatên bileztir (medyaya civakî û sepanên peyamnêriyê) ve biçin, ne ber bi dezgehên nûçeyan ên fermî ve.

2. Beşek girîng ji naveroka medyaya nûçeyan li ser siyaseta fermî, makro-aborî û têkoşînên desthilatdariyê disekine, Kêmtir bala xwe dide mijarên ku rasterast bandorê li jiyana rojane ya jinan dikin (wekî: tendurustî, karê nefermî, cudakariya zayendî, jiyana malbatê ji perspektîfek rexnegir). Di encamê de, gelek jin hîs dikin ku nûçeyên fermî ne rasterast bi jiyana wan re têkildar in.

3. Di medyaya nûçeyan a Îranî de Jin kêmtir wekî pispor, analîst, an jî mijarên çalak xuya dibin.Gotin pir caran li ser mêran disekinin, Ev dikare hestek xerîbbûn an jî bêbaweriyê li hember medyaya nûçeyan biafirîne.

4. Lêkolîn nîşan didin ku jin, bi taybetî jinên ciwan baweriya wan bi medyaya fermî kêmtir e. Dibe ku ew nûçeyan bi rêya torên nefermî, hevalan, Instagram û Telegramê bişopînin. Ji ber vê yekê, „xwendina kêmtir a nûçeyan“ ne hewce ye ku were wateya kêmtir agahdarbûnê, berevajî vê, ew rêbazek cûda ya gihîştina agahdariyê nîşan dide.

5. Ji zarokatiyê ve, cesaretê didin mêran ku li ser siyaset û karûbarên giştî û civakî nerînên xwe diyar bikin. Wekî ku ji bo qadên siyasî û nûçeyan „bi xwezayî“ guncavtir in têne dîtin. Lê beşdarbûna jinan di babetên civakî hertim hatiye rexnekirin û piştgirî ji wan nehatiye kirin.

Li welatên pêşketîtir, şêwazên bikaranîna nûçeyan di navbera jin û mêran de hîn jî ji hev cuda ne, lê cudahiya zayendî bi gelemperî ji Îranê/ Kurdistanê piçûktir e.

- Dabeşkirina wekhevtir a karê navmalî: Jin ji bo şopandina nûçeyan bêtir dem hene.

- Cûrbecûrtirbûna naveroka nûçeyan: Medya mijarên wekî wekheviya zayendî, tenduristî, perwerde û siyaseta civakî, ku ji bo jinan girîngtir in, vedihewîne.

- Hebûna çalak a jinan di medyayê de: Jin wekî rojnamevan, pispor û analîst bêtir xuya dibin, ku hesta temsîl û baweriyê zêde dike.

- Asta bilindtir a baweriyê bi medyayê re: Şefafiyeta mezintir û serxwebûna medyayê ya nisbî jinan teşwîq dike ku dezgehên nûçeyan ên fermî bikar bînin.

- Civakîbûna siyasî ya wekhevtir: Beşdariya siyasî ya jinan ji temenê biçûk ve normalîze dibe.

Li welatên pêşketîtir, jin ne tenê nûçeyan bi qasî mêran dişopînin, lê di hin rewşan de (wek welatên Nordîk) ew di hin waran de asta bilindtir a bikaranîna nûçeyan nîşan didin. Cûdahiya sereke ji Îranê/ Kurdistanê di avahiyên civakî û medyayê de ye, ne di berjewendî an şiyana jinan de.

Ji bo zêdekirina xwendevanên rojname û kovaran di nav jinan de li Kurdistanê, rêxistinên medyayê û saziyên çandî hewce ne ku nêzîkatiyek rastîn û piralî bigirin. Pêşî, naveroka rojnamegeriyê divê bi çareserkirina pirsgirêkên wekî kar, tenduristî, mafên civakî û ezmûnên jiyanî, di heman demê de ji perspektîfên stereotîpîk an jî yên navendî yên mêr dûr bikevin, rasterast bi jiyana rojane ya jinan ve girêdayî bibe. Berfirehkirina hebûna jinan di odeyên nûçeyan de (wekî rojnamevan, edîtor, analîst û pispor ) di xurtkirina hesta temsîl û baweriyê de rolek sereke dilîze.

Di heman demê de, ji ber sînorkirinên demê yên ku gelek jin pê re rû bi rû dimînin, pêşkêşkirina formatên kurttir, weşanên dîjîtal û hevgirtina nivîsê bi amûrên wekî podcast û infografîk re dikare xwendinê hêsantir bike. Kêmkirina astengiyên aborî bi rêya abonetiyên erzan, baştirkirina gihîştinê li qadên giştî û xurtkirina pirtûkxaneyên herêmî jî girîng in. Li kêleka van hewldanan, perwerdehiya xwendin û nivîsandina medyayê û afirandina qadên kolektîf ji bo xwendin û nîqaşê dikare motîvasyona ji bo têkiliya birêkûpêk bi çapemeniyê re zêde bike. Di dawiyê de, karanîna stratejîk a medyaya civakî wekî pirek ji bo rêberiya temaşevanan ber bi xwendina kûrtir ve dikare wekî temamkerek bi bandor xizmet bike. Bi tevahî, ev tedbîr tenê wê demê bi ser dikevin ku jin ne wekî temaşevanên pasîf, lê wekî aktorên medyayê yên çalak û agahdar werin dîtin.

Rola mêran di zêdekirina xwendina rojname û kovaran de di nav jinan de, bi taybetî di nav malbatê de, bingehîn û diyarker e. Yek ji berpirsiyariyên herî girîng ên mêran di vî warî de beşdarbûna çalak û domdar di karên malê û lênêrîna zarokan de ye, ji ber ku bêyî dabeşkirinek dadperwer a van berpirsiyariyan, jin bi pratîkî dem û enerjiya pêwîst ji bo xwendinê kêm dibînin. Bi heman rengî girîng e ku "dema kesane" ya jinan were naskirin. Dema ku xwendin wekî mafek xwezayî ji bo mezinbûna kesane ya jinan tê pejirandin, ne wekî çalakiyek luks an ne-esasî, hem motîvasyon û hem jî derfeta tevlêbûna birêkûpêk zêde dibe.

Mêr dikarin bi modela tevgerî rolek girîng bilîzin. Dema ku xwendina rojname û kovaran li malê dibe çalakiyek normal û nîqaş li ser naverokê çêdibin, çanda xwendinê ji çalakiyek takekesî an zayendî vediguhere pratîkek malbatê. Afirandina cîhek ewle ji bo nîqaşê, ku tê de ramanên jinan li ser mijarên nûçeyan bi ciddî têne girtin û bêyî tinaz an serdestiyê têne nîqaş kirin, baweriya wan bi medyayê xurt dike. Di dawiyê de, piştgiriya pratîkî ji mêran - wekî kirîn an abonetiya rojname û kovaran û peyda kirina cîhek bêdeng ji bo xwendinê li malê piştgiriya rastîn nîşan dide. Bi tevayî, di nav malbatê de, mêr dikarin bi rêzgirtina li serxwebûna rewşenbîrî ya jinan û parvekirina berpirsiyariyên malê bibin hêsankarên sereke yên zêdebûna xwendinê, rolek ku bêyî wê guhertina domdar di adetên xwendinê yên jinan de dê zehmet be.