N. Eskender Ceiferî
Wajokirina lihevkirina di navbera Amêrîka û rêjîma Îranê de, pêleke mezin a rexneyan di derdorên siyasî, ragihandin û di nav gelek xelkê Îranê de çê kiriye. Di demekê de ku berpirsên Amêrîkî vê lihevkirinê wekî gavekê ji bo kêmkirina aloziyan û destpêkirina danûstandinên berfirehtir dibînin, rexneger di vê baweriyê de ne ku tiştê ku rû dide, bêtirî ku di berjewendiya xelkê Îranê de be, alîkariya bihêzkirina pêgeha rêjîma Îranê dike. Li gorî zanyariyên hatine weşandin, vê lihevkirinê gelek mijarên hestiyar, di nav de çarenûsa bernameya navokî ya Îranê, ji bo danûstandinên pêşerojê bi paş xistiye û tenê çarçoveyek ji bo berdewamiya guftûgoyan amade kiriye.
Rexneya herî girîng a ku tê kirin ev e ku rêjîma Îranê careke din dikare ji dilê qeyraneke navdewletî, bacên siyasî û aborî yên berçav bi dest bixe, bêyî ku guhertineke bingehîn di reftara xwe de bike. Dijber dibêjin ku salên dirêj ên alozîafirandinê, geşepêdana bernameya navokî, piştgiriya ji komên têrorîstî û afirandina qeyranan li herêmê, niha bûne amrazek ji bo danûstandin û bazarê. Encama pêvajoyeke wiha ev e ku desthilatdarên Tehranê ne ji ber guhertina reftara xwe, lê ji ber şiyana xwe ya di afirandina qeyranan de, li ser maseya danûstandinê bacê werdigirin.
Yek ji beşên herî nîqaşber ên qefalkirî und kêmkirina zextên aborî ye. Her çend berpirsên Amêrîkî tekez dikin ku tu pereyek bi lez nakeve destê Tehranê, lê rexnegir hişyariyê didin ku rêya rakirina dorpêçan û gihîştina bi çavkaniyên darayî dikare di dawiyê de bi milyardan dolar bixe ber destê rêjîma Îranê. Ezmûna salên borî jî nîşan daye ku çavkaniyên wiha rewşa jiyana baştir nakin û dibe ku beşeke giring ji wan ji bo bihêzkirina pêkhateyên ewlehî, serbazî û projeyên herêmî yên rêjîma Îranê bê xerckirin.
Nîgeraniyeke din vedigere ser nezelaliyên zêde yên di nav deqa lihevkirinê de. Hin çavdêr hişyariyê didin ku xalên girêdayî Tengava Hurmuz, dawîanîna bi şerê li Libnanê û berpirsiyariyên ewlehiyê, bi qasî pêwîst zelal nîn in û dikarin rê li ber şiroveyên cihêreng vekin. Rexnegir dibêjin ku rêjîma Îranê di dehsalên borî de gelek caran nîşan daye ku ew valahiyên hiqûqî û nezelaliyên dîplomatîk ji bo pêşvebirina armancên xwe bi kar tîne, lewma her lihevkirineke nezelal dikare di paşerojê de bibe çavkaniya aloziyên nû.
Ji aliyekî din ve, gelek çalakvanên mafên mirovan rexne li nebûna mijara mafên welatiyên Îranê di deqa lihevkirinê de girtine. Di rewşekê de ku dosyeya tepeserkirina xwepêşanderan, girtina çalakvanên sivîl, qedexetiyên berfireh ên siyasî û kontrolkirina tund a qada giştî hîn jî berdewam e, rexnegir dipirsin çima hikûmetên rojavayî careke din amade bûne ku girîngiyê nedin dosyeya mafên mirovan. Ew di vê baweriyê de ne ku her lihevkirineke ku tenê li ser mijarên ewlehî û navokî bisekine û daxwazên xelkê Îranê piştguh bike, di dawiyê de dê di berjewendiya desthilatdarên Tehranê de bi dawî bibe.
Ev rexne dema ku em li rewşa navxweyî ya Îranê dinêrin, bêtir berçav dibe. Aborî hîn jî bi têkçûn, kêmbûna hêza kirînê, revîna sermayeyê û qeyranên piralî re rûbirû ye. Di rewşeke wiha de, xelkê Îranê nîgeran e ku çavkaniyên darayî yên ji lihevkirinên pêşerojê, mîna rabirdûyê, li şûna ku di pêşesazî, karafirandin û debara jiyana xelkê de bên razandin, bikevin destê saziyên ku tu bersivekê nadin raya giştî.
Herwisa li Amêrîkayê jî ev lihevkirin bi gumanên cidî re rûbirû bûye. Hejmarek ji siyasetvan û çavdêrên Amêrîkî daxwaza weşandina hûrgiliyên bêtir ên lihevkirinê kirine û hişyariyê didin ku ev pêvajo dibe ku bibe sedema bihêzbûna pêgeha stratêjîk a rêjîma Îranê. Hin navendên lêkolînê jî tekez kirine ku bacên aborî dikarin fersendê bidin Tehranê ku şiyanên xwe yên serbazî, hajekî û navokî nû bike; şiyanên ku di salên dawî de yek ji serekîtirîn mijarên nakokiyê yên di navbera Îran û Rojava de bûn.
Rexnegir herweha di vê baweriyê de ne ku ev lihevkirin peyameke metirsîdar dide hikûmetên nenormal: Ger hûn aloziyê çê bikin, di dawiyê de hêzên cîhanî ji bo kontrolkirina qeyranê dê werin ser maseya danûstandinê û bacê bidin we. Modêleke wiha ne tenê alîkariya çareserkirina bingehîn a pirsgirêkan nake, lê belê dikare derfetê ji bo dubarebûna qeyranên weha jî amade bike.
Lê ew tişta ku ji her tiştî bêtir dibe sedema nîgeraniyê, cudahî û ciyawaziya di navbera berjewendiyên desthilatdaran û daxwazên xelkê Îranê de ye. Di demekê de ku berpirsên rêjîma Îranê basa serkeftina dîplomasiyê dikin, gelek xelk vê pirsê dike ku para me ji vê lihevkirinê çi ye? Ger encama danûstandinan tenê kêmkirina zextê li ser rêjîma Îranê be û tu guhertinekê di rewşa azadiyên siyasî, mafên mirovan û mercên aborî yên welatiyan de çê neke, dê ev lihevkirin di bîra gelek kesan de ne wekî destkeftiyeke aştiyê, belku wekî bazarek ji bo rizgarkirina desthilatdarên Tehranê bê tomarkirin.
