N. Sefiye Xalidî
Çand, berhevokek ji ziman, wêje, adet û kevneşopî, muzîk, cilûberg, bawerî, bîranînên dîrokî û şêwazên jiyanê ye ku ji nifşekî derbasî nifşekî din dibin. Di nav gelê Kurd de, parastin û veguhastina van hêmanên çandî xwedî girîngiyeke taybet e, ji ber ku şert û mercên cûrbecûr ên siyasî û civakî di dirêjahiya dîrokê de bandor li ziman, nasname û mîrateya çandî ya Kurdan kirine. Di vê çarçoveyê de, jinên Kurd di warê parastin û veguhastina çandê de roleke girîng lîstine.
Beşdariya wan ne tenê bi hawîrdora malbatê re sînordar e, ew herwisa di warên civakî û çandî de, û di demên dawî de jî li qadên dîjîtal cih digirin, ku li wir beşdariyê di nûveberhênan, belgekirin û danasîna çanda Kurdî de dikin.
Bi berfirehbûna platformên medyaya civakî yên wekî Instagram, Facebook, YouTube û TikTokê re, awayên veguhestina çandê jî guherîne. Gelek jinên Kurd van platforman bi kar tînin da ku ziman, muzîk, cilûberg, xwarin, wêje, çîrok û kevneşopiyên Kurdî bidin naskirin. Bi vî awayî, medya civakî bûye qada pêwendiya di navbera nifşan de û herwisa ji bo danasîna çanda Kurdî li ber çavê temaşevanên li derveyî civakên Kurd. Îro, jineke Kurd dikare bi rêya vîdyoyek, wêneyek, nivîsekê, podcastekê an jî bernameyeke perwerdeyî, beşek ji çand û nasnameya xwe bi temaşevanên li seranserê cîhanê re parve bike.
Malbat yek ji wan hawirdorên destpêkî ye ku zarok tê de bi çand û nasnameya xwe re nas dibin. Jinan, bi taybetî dayik û dapîran, di gelek malbatan de roleke girîng di veguhastina ziman, çîrok, gotinên pêşiyan, stran û kevneşopiyên herêmî de lîstine.
Lorîkên kurdî, çîrokên gelêrî, rêbazên kevneşopî yên çêkirina xwarinê, merasîmên malbatî û hînkirina peyv û gotinên kurdî, mînakên wê yekê ne ku çawa çand di nav jiyana rojane de tê veguhestin. Ev pêvajo ne tenê veguhestina adet an jî kevneşopiyan e, herwisa beşdariyê di pêşxistina hesta aîdiyetê û girêdana bi rabirdû û civaka xwe re jî dike.
Ziman yek ji hêmanên herî girîng ên nasnameya çandî ye û jin di parastina zimanê kurdî de roleke girîng dilîzin. Bikaranîna kurdî li malê, hînkirina wê ji zarokan re, nivîsandin û weşandina berhemên bi zimanê kurdî û amadekirina naveroka perwerdeyî, di nav wan çalakiyan de ne ku dikarin beşdariyê di berdewamiya ziman de bikin.
Îro, hin jinên Kurd li ser medyaya civakî naverokên perwerdeyî yên têkildarî peyv, zarava, wêje û nivîsandina Kurdî belav dikin. Ev cure çalakî bi taybetî ji bo nifşên ciwan ên ku li hawîrdorên pirzimanî an jî li derveyî herêmên Kurdaxêv dijîn, dikarin gelek biqîmet bin, ji ber ku ew derfetê didin wan ku careke din bi zimanê malbata xwe û mîrateya xwe ya çandî re têkiliyê deynin.
Jin ne tenê di lixwekirina cil û bergên kevneşopî de, herwisa di sêwirandin, hilberandin û danasîna wan a ji bo girseyên berfireh de jî cih digirin. Parvekirina wêne û vîdyoyên cil û bergên kevneşopî li ser medyaya civakî, hişyariya wan zêde kiriye û hiştiye ku nifşên ciwan bi taybetmendiyên çandî yên herêmên cuda yên Kurdistanê re zêdetir bibin xwedî agahî.
Bi heman awayî, hunerên destan, karê derziyê, hûnandin û hunerên din ên kevneşopî ku li gelek malbatan ji aliyê jinan ve hatine parastin, niha dikarin bi rêya platformên dîjîtal ji girseyên berfirehtir re werin nîşandan.
Medyaya civakî astengiyên erdnîgarî bi awayekî berbiçav kêm kirine û ji bo çalakiyên çandî derfetên nû afirandine. Jineke kurd a ku li her dereke cîhanê dijî, dikare bi rêya vîdyoyek, wêneyek, çîrokek an jî peyameke nivîskî, beşek ji çanda xwe bi girseyeke berfireh re parve bike.
Ev çalakî nîşan didin ku parastina çandê êdî ne tenê bi pirtûk, dibistan an merasîmên kevneşopî ve sînordar e. Qadên dîjîtal jî bûne hawîrdorên girîng ji bo hilberandin, belgekirin û veguhastina çandê.
Jinên ciwan ên Kurd rêyên nû ji bo pêşkêşkirin û danasîna çanda xwe bi rêya amûrên dîjîtal pêş xistine. Ew dikarin hêmanên çandî yên kevneşopî bi formên nûjen ên wekî vîdyoyên kurt, podcast, wêne û naveroka perwerdeyî re bikin yek.
Ev yek bi taybetî girîng e, ji ber ku nifşên ciwan xwediyê têkiliyeke xurt in bi teknolojî û medyaya civakî re. Pêşkêşkirina çanda kurdî bi rêya formên dîjîtal ên hevdem dikare ji bo ciwanan derfetên nû biafirîne da ku bi mîrateya xwe ya çandî re têkiliyê deynin.
Di heman demê de, jinên Kurd ên li welatên cuda dijîn, dikarin medyaya civakî bikar bînin da ku têkiliyên xwe yên çandî bi civakên xwe re bidomînin. Ev têkiliya dîjîtal dikare bi taybetî ji bo malbatên koçber û nifşên ciwan hêja be, ji ber ku rê dide veguhestina ziman, bîranîn, kevneşopî û nirxên çandî bo nifşên pêşerojê.
Medyaya civakî ji bo parastin û danasîna çandê gelek derfetan peyda dike, lê di heman demê de hin zehmetiyan jî derdixe pêş. Yek ji van zehmetiyan, belavbûna agahiyên şaş an jî nîşandana çandên cihêreng ên civakên Kurd bi awayekî gelekî sadekirî ye. Çanda Kurdî li herêmên cûrbecûr, devok, şêwazên cilûbergan, kevneşopiyên muzîkê û adetên cihêreng dihewîne, lewma ev cihêrengî nikare bi tenê bi wêneyek an vegotinekê bi temamî were nîşandan.
Astengiyeke din jî xerckirina bilez a naveroka dîjîtal e. Piraniya naveroka ku li ser medyaya civakî tê parvekirin, ji bo demeke kurt tê temaşekirin û piştre zû ji bala bikarhêneran winda dibe. Lewma, belgekirin, rêkxistin û arşîvkirina naveroka çandî bi taybetî girîng e.
Ew jinên ku di qadên dîjîtal de çalak in, dibe ku rastî cureyên cuda yên zextên civakî, tundiyan werin. Afirandina jîngeheke ewle, bi rêz û piştgir dikare jinan teşwîq bike ku bi awayekî berfirehtir beşdarî çalakiyên çandî bibin.
Rola Mêran di Piştgiriya Jinan de wekî Aktorên Çandî Xurtkirina rola jinên Kurd wekî aktorên çandî, ne tenê bi hewldanên jinan bi xwe ve sînordar e. Piştgiriya malbat û civakan jî ji bo afirandina derfetên wekhev ên beşdarbûnê girîng e. Mêr dikarin alîkariyê bikin da ku jîngehek were afirandin ku tê de jin xwedî derfet bin jêhatîbûn û şiyanên xwe di çalakiyên çandî, civakî û medyayî de bi kar bînin. Hewce ye piştgiriya bi vî rengî li ser bingeha rêzgirtina li serxwebûn, bijarde û nêrînên jinan be, û rê bide wan ku derbarê cureyê çalakiyên çandî yên ku ew pê mijûl dibin û awayê derbirîna xwe de, biryarên xwe bidin.
Yek ji warên herî girîng ên piştgiriyê, malbat e. Mêr dikarin jinên malbata xwe teşwîq bikin ku zimanê kurdî fêr bibin û bi kar bînin, li ser wêjeyê bixwînin, beşdarî bernameyên çandî bibin û li ser medyaya civakî naveroka çandî biafirînin. Herwisa, beşdariya zêdetir a mêran di karên malê û lênêrîna zarokan de dikare dem û derfetên zêdetir bide jinan da ku di çalakiyên çandî, civakî û medyayî de cih bigirin. Dabeşkirina adilane ya erkên malbatî faktoreke girîng e ji bo ku jin bikaribin bi awayekî çalakir beşdarî civakê bibin.
Mêr dikarin bi danasîn û parvekirina berhemên jinan, piştgirîdana nivîskar, hunermend, lêkolîner û afirînerên naverokê yên jin, û herwiha bi beşdarbûna di projeyên çandî yên hevpar de, piştgiriyê bidin çalakiyên çandî yên jinan li qadên dîjîtal. Di vê çarçoveyê de, girîng e ku mêr li şûna biryardana li ser navê jinan, wekî hevkar û piştgir tevbigerin û rê bidin jinan ku ew bi xwe cure û şêwazê çalakiyên xwe yên çandî diyar bikin.
Warên din ên girîng, afirandina jîngeheke ewle ji bo jinan li ser medyaya civakî ye. Jinên ku li ser înternetê çalak in, dibe ku rastî heqaret, gef an jî darizandina civakî werin. Mêr dikarin bi dijberîkirina van cure tevgeran û pêşxistina diyaloga bi rêz, beşdariyê di afirandina jîngeheke ewletir de bikin. Piştgiriya jinan li ser înternetê divê ne wateya sînordarkirina hebûna wan be, berevajî vê, divê tê wateya afirandina şert û mercên wiha ku ew bikaribin bi awayekî azad û berpirsiyarane nêrîn û xebatên xwe yên çandî bînin ziman.
Mêr jî dikarin rasterast beşdarî parastina çanda kurdî bibin. Jin û mêr dikarin bi hev re ji bo tomarkirina dîroka devkî, parastina muzîk û wêjeyê, danasîna cil û berg û xwarinên kevneşopî, amadekirina naveroka perwerdeyî û tomarkirina bîranînên nifşên mezin bixebitin. Hevkariyeke bi vî rengî nîşan dide ku parastin û pêşxistina çanda kurdî berpirsiyariyeke hevpar e û nabe ku tenê li ser milê jinan an jî mêran were hiştin.
