N. Kawe Ahengerî

Li wêjeya siyasî ya Îranê de, kêm peyv hene ku bi qasî peyva «cudaxwaz» bûbin etîketek bo bêîtibar kirina neyar û xebatkarên siyasî. Ev peyv, bi taybetî li wêjeya hêzên navendparêz, padîşahîxwaz û Komara Îslamî de, piraniya caran ne bo pênasekirina bernameyeke siyasî ya diyar, belkî bo jibîrbirina eslê pirsê û bêdengkirina daxwazên neteweyî, zimanî û siyasî yên kurd, beluç, ereb, turk û neteweyên din yên ne-fars hatîye bikaranîn.           

Xala giring ew e ku divê di navbera cudaxwaziyê wek projeyeke siyasî û daxwaza wekhevîyê, xwerêveberîyê, federalîzmê, nenavendîbûnê an mafê beşdariya wekhev di avahiya siyasî de ferq bê kirin. Her daxwazek bo dabeşkirina desthilatê di navbera navend û herêman de, bi wateya hewldana bo perçekirina Îranê nîne. Heta di dîroka hevçax ya Îranê de jî serkirde û partiyên cuda yên kurd gelek caran li ser çareserkirina pirsa Kurdistanê di çarçoveya Îranê de tekez kirine. Bo mînak, di mehên yekem yên piştî şoreşa 1979an de, heyeta nûneratiya Kurdistanê ligel heyeta hikûmeta demkî ya ji Tehranê hatibû şandin, di derbarê mekanîzmaya dabeşkirina desthilatê di çarçoveya plana xudmuxtariyê de gelek caran civîn û danûstandin kirin. Hizba Dêmokrat a Kurdistana Îranê jî bi rêberiya Dr. Ebdulrehman Qasimlo heta dema ku li Viyanayê ji layê dîplomat-terorîstên Komara Îslamî ve hat terorkirin, xudmuxtarî wek çareseriyeke siyasî dixist ber çavan.

Ji vê dîtinê, «cudaxwaz» wê demê dibe tohmet û tawanbariyekî ewlekarîyê ku di cihê vekolîna ser bername, armanc û belgeyên tevgereke siyasî de, tenê nasnameya neteweyî an daxwaza siyasî ya wê tevgerê bibe bingeha tohmetê. Belgeyên hatine weşandin di derbarê çalakiya SAVAK û Hizba Dêmokrat a Kurdistana Îranê de nîşan didin ku dezgeha ewlekarîyê ya Pehlevî çalakiya vê tevgerê di çarçoveya dosyayên ewlekarîyê de tomar dikir. Ji ber vê yekê, mirov dikare bibêje wêjeya ewlekarîyê ya di derbarê «perçekirinê» de xwedî dîrokeke micid e di sîstema siyasî ya berî Komara Îslamî de, her çend îdîaya ku ev peyva «cudaxwaz» cara yekem ji layê SAVAKê ve hatîye çêkirin, hewcehiya wê bi belgeyên dîrokî yên diyartir heye.

Lê cudahiya mezintir li cihê din e: Kê bi rastî di derbarê «perçekirina Îranê» de diaxivin û kê di sedsala borî de di pêgeha desthilatê de di derbarê sînorên Îranê de biryar dane?

Rast e ku heke em nîqaşê tenê li ser dîroka axê rêve bibin, gelek ji veqetînên axê yên herî giring yên Îranê heta berî avabûna dewleta Pehlevî rû dane. Peymanên Gulistan û Turkmençayê di serdema Qacaran de bûn sedema ji destdaneke mezin ya axa Qefqasyayê. Di serdema Pehlevî de jî Îranê di sala 1971ê de dest ji îdîaya serweriya li ser Behreynê berda, biryarek ku piştî lêkolîna Neteweyên Yekbûyî di derbarê daxwaza gelê Behreynê û erêkirina wê di parlementoya Îranê de hat girtin.

Ji ber vê yekê, bikaranîna dîrokê bo tohmetbarkirina xebatkarên neteweyî bi «cudaxwaziyê» hewcedarî bi baldarîyeke pir mezintir heye. Heta di derbarê peymana Cezayirê ya 1975an de jî wêneya dîrokî ji çîrokên belavbûyî aloztir e: Ev peyman di beşek ji sînorê Îran û Iraqê de, prensîba xeta “Talog” wek sînorê çemê Şetulerebê pejirand û li beramber de, Îranê piştevaniya xwe bo serhildana kurdên Iraqê rawestand. Yanî biryarên têkildarî sînor, ewlehî û yekparçeyiya axê herdem ne encama reftara «xebatkarên neteweyî» bûn, belkî bi piranî di asta hikûmet û desthilatên navendî de dihatin girtin.

Pirsa din, hevdema ecêb ya vê tohmetê ye di du aliyên peywendiya navendparêz de. Komara Îslamî û beşek ji cereyana padîşahîxwaz, tevlî cudahiyên xwe yên bingehîn di derbarê forma hikûmetê de, di wêjeyeke hevbeş de, xebatkarên herêmên neteweyî bi navê «cudaxwaz» bi nav dikin. Ev nêzîkbûn helbet bi tenê îspat nake ku tohmet şaş e; lê nîşan dide ku ev peyv dikare ji bilî ku pênaseyek rast ya siyasî be, bibe amrazek hevbeş bo parastina navendîkirina desthilatê.

Di dawiyê de, pirsa Îranê tenê ev nîne ku kê «cudaxwaz» e; pirsa bingehîntir ev e ku çawa pêkhateyeke siyasî dikare bibe asteng li ber qutbûna civakî û axî?

Yekparçeyiya domdar bi gefê, sivkatî, înkarkirina nasnameyê, navendîkirina desthilatê û ewlekarîkirina daxwazên siyasî neyê çêkirin. Yekparçeyî wê demê domdar dibe ku welatîyê kurd, beluç, ereb, turk, turkmen, fars û welatîyên din yên Îranê hîs bikin ku welat ya hemûyan e, ziman û çanda wan rêzdar e, desthilata siyasî di destê navendekê de nîn e, û ti grûpek bo bidestxistina mafên wekhev neçar nîne ku destpêkê nasnameya xwe înkar bike.

Ji vê dîtinê, rêya rûbirûbûna li gel cudaxwaziyê ne tepeserkirina daxwazan e, avakirina dewletekê ye ku welatîyên wê ti sedemekê nebînin bo veqetîna ji wê.

Heke biryar be em ji «yekparçeyiya axê» biparêzin, divê em hevdem ji «yekparçeyiya mafên kesane û giştî» jî biparêzin. Yekparçeyiya axê bêyî dadwerî, azadî, beşdariya siyasî û dabeşkirina dadwerane ya desthilatê, belkî bo demkî bi zorê bê parastin, lê bi zorê nabe sedema hevgirtineke giştî.

Îrana pêşerojê, heke biryar be yekparçe bimîne, ne bi tirs pênasekirina ji «cudaxwazan», belkî bi baweriya di navbera netewe û civakên pêkhatî yên wê de, dabeşkirina desthilatê, wekheviya mafan û pejirandina pirrengiyê dikare yekparçeyiya xwe biparêze.

Ji ber vê yekê, pirsa rastî ne «cudaxwaz an niştimanperwer» e; pirs ev e: Ma mirov dikare Îranekê çêbike ku hemû rûniştvanên wê xwe di wê de wekhev, xwedîmal û şirîkê desthilatê bibînin?