N. Sefiye Xalidî
Di nav aloziyên siyasî û leşkerî yên ku her ku diçe zêdetir dibin de, yek ji fikarên herî kûr ên xelkê Îranê, îhtîmala şer e; şerek ku dibe çekên nukleerî jî tê de bên bikaranîn. Nûçeyên rojane û parvekirinên li ser medyaya civakî yên derbarê êrîşên leşkerî, zêdebûna aloziyan û amadekariyên ji bo rewşên awarte, atmosfereke nediyariyê û tirsê afirandine. Her çend hêj ti pevçûnek dest pê nekiribe jî, gelek kes hîs dikin ku karesatek li ber derî ye.
Lê belê, yek ji encamên vê rewşê ku herî kêm behsa wê tê kirin, ew e ku şer dikare aştiya derûnî ya mirovan wêran bike, hêj gelek berî ku mal û bajarên wan wêran bike. Carinan, civakek dest bi dayîna berdêla derûnî ya şer dike, hêj gelek berî ku pevçûneke leşkerî bi rastî dest pê bike. Mirov li malên xwe dimînin, karên xwe yên rojane dikin, zarokên xwe dişînin dibistanê û ji bo paşerojê planan çêdikin. Lê hişê wan êdî di dema niha de najî. Berevajî vê, ew di bin bandora ramanên derbarê paşerojekê de ne ku dibe bi xwe re teqîn, wêranî, koçberî, veqetîn û windahiyan bîne.
Ji perspektîfa psîkolojîk ve, yek ji encamên herî girîng ên vê rewşê, "fikara pêşwext" e; rewşek ku tê de mirov bi berdewamî gefeke pêkan xeyal dikin û di hişê xwe de dubare dikin. Dibe ku ew ji xwe bipirsin: eger şer derkeve dê çi biqewime? Eger malên wan bên wêrankirin, ew ê biçin ku derê? Eger kesên ku jê hez dikin winda bikin, ew ê çawa bijîn? An jî, gelo dê derfeteke wan çêbibe ku wê pêşeroja ku xeyal dikirin bibînin? Gava ku ev pirs her roj bi nûçeyên tirsînok tên xurtkirin, dibe ku veguherin çerxeke fikarê ku derketina jê her ku diçe zehmettir dibe.
Medyaya civakî û dezgehên nûçeyan di avakirina vê atmosferê de roleke girîng dileyizin. Raportên piştrastnekirî, pêşbînî û dîmenên dilhejîner dikarin bi lez belav bibin; ev yek jî dibe sedem ku gef, li gorî delîlên heyî, bêtir nêzîk û piştrasttir xuya bikin. Agahdarbûn girîng e, lê divê ragihandina berpirsiyar, li şûna ku bibe sedema panîka giştî, agahiyên rast pêşkêş bike.
Yek ji aliyên herî hesas ên vê krîza derûnî, bandora wê ya li ser zarokan e. Zarok hêj di pêvajoya pêşxistina têgihiştina xwe ya derbarê cîhanê de ne. Ew li malbatên xwe û mezinên derdora xwe dinêrin da ku diyar bikin ka cîhan cihekî ewle ye an na. Ji bo zarokekî, divê mal bibe sembola ewlehiyê, divê dêûbav parastina hestyarî dabîn bikin, û divê paşeroj bibe qada lîstik, fêrbûn û mezinbûnê. Lê gava zarok dubare dibihîzin ku dibe şer derkeve, bajar bên wêrankirin, an jî mirov neçar bimînin ku malên xwe terk bikin, hesta wan a ewlehiyê dikare bi awayekî kûr bikeve bin bandorê.
Carinan zarok pirsên wisa dipirsin ku bihîstina wan dilê dayîk û bavan diêşîne: "Heke şer çêbibe, gelo em ê bimirin?" "Gelo mala me wê wêran bibe?" "Heke dayik û bavê min li vir nebin, kî dê li min binêre?" Ev pirs ne tenê nîşaneya meraqê ne; ew hewcedariya kûr a zarokekî ya ji bo ewlehî, evîn û dilniyabûnê nîşan didin.
Pêwîstiya zarokan bi ravekirinên siyasî yên tevlihev tune ye. Pêwîst e ew bizanibin ku ew ne bi tenê ne, kesek li wan dinêre û ew dikarin behsa tirsên xwe bikin. Divê dêûbav rewşê bi zimanekî ku li gorî temenê zarok e rave bikin, bêyî ku wan bi hûrgiliyên tirsnak an wêneyên acizker re rûbirû bikin. Divê xetereyên rastîn neyên înkarkirin, lê divê mezin nehêlin ku tirsên wan bi xwe, cîhana hestyarî ya zarokên wan dagir bikin.
Ciwan jî bi kûrahî bandor dibin. Di qonaxekê de ku divê ew perwerde, kariyer, têkilî û paşeroja xwe ava bikin, gefa berdewam a şer dikare bibe sedem ku planên wan nezelal an bêwate xuya bikin. Dibe ku ew ji xwe bipirsin: "Çima ez bixwînim an bixebitim, dema ku her tişt dikare di şevekê de biguhere?" Ev rewş dikare bibe sedema bêhêvîtiyê, kêmbûna motîvasyonê û hesta ku divê jiyan rawestiyayî bimîne. Ji bo hinek kesan, koçkirin ne tenê vebijarkeke aborî an perwerdeyî ye, lê di heman demê de hewldanek e ji bo dûrketina ji nezelaliyê û ji nû ve bidestxistina hesta ewlehiyê.
Encam ji asta kesan wêdetir diçin. Divê hikûmet û rêberên siyasî fêm bikin ku gefên leşkerî bandorê li rewşa derûnî ya civakan bi giştî dikin. Mafê mirovan heye ku bizanin ka çi hatiye piştrastkirin, çi tenê texmîn e, û sivîl dê çawa bên parastin. Her wiha, berpirsiyariya medyayê jî ew e ku agahiyan bi awayekî rast ragihîne û ji belavkirina tirs û panîka nehewce dûr bisekine. Azadiya agahdarkirinê divê ligel berpirsiyariya exlaqî be.
Tirs ji şer, bertekeke mirovî ya xwezayî ye, ne nîşana qelsiyê ye. Lêbelê, gava ev fikar dibe rewşeke berdewam û jiyana rojane têk dide, dikare bandoreke cidî li ser tenduristiya derûnî bike. Ji ber vê yekê, aştiyeke tenê îdealeke siyasî nîne; ew hewcedariyeke bingehîn a mirovan e. Mirov ji bo fêrbûn, xebat, hezkirin û avakirina paşerojekê, pêdiviya wan bi ewlehiyê heye. Nexwe, di rewşên wiha de mirov çawa dikarin tenduristiya xwe ya derûnî biparêzin?
Sînordarkirina rûbirûbûna bi nûçeyên tirsnak, şopandina çavkaniyên pêbawer, û dûrketina ji nûvekirinên domdar ên medyaya civakî dikare bibe alîkar ku fikar kêm bibe. Cûdakirina agahiyên piştrastkirî ji gotegot û pêşbîniyên siyasî jî bi heman rengî girîng e. Amadekariyên awarte yên maqûl dikarin dilniyabûnê peyda bikin, lê divê ew nebin obsesyonek li ser karesatê.
Parastina rûtînên rojane, kirina werzişê, derbaskirina demê bi kesên hezkirî re, berdewamkirina xwendin û kar, û danîna planan ji bo pêşerojê, dikarin alîkariya mirovan bikin ku bi jiyanê re têkildar bimînin. Divê zarok û ciwan bên teşwîqkirin ku tirsên xwe bînin ziman û bersivên aram û rastgo yên ku li gorî temenê wan in, werbigirin. Dema ku fikar û tirs digihîje asteke ku mirov nikare bi ser bikeve an jî astengiyê ji bo çalakiyên rojane çêdike, dibe ku pêwîstî bi piştgiriya psîkolojîk a pispor hebe.
Di dawiyê de, mafê mirovan e ku ne tenê bijîn, lê her wiha bi hêvî û rûmet bijîn. Şer ne tenê avahî û bajaran wêran dike; carinan, gelekî berî teqîna yekem jî, zirarê dide hêvî û xeyalên mirovan. Malbat, civak, hikûmet û medya; hemû berpirsiyar in ku rê li ber wê bigirin ku tirsa karesateke gengaz, jiyana nifşekî tevahî rawestîne.
Em nikarin her tim kontrola sibê di destê xwe de bigirin, lê em dikarin nehêlin ku tirs îro jiyana me ji destê me bigire.
